Tháng cuối cùng của năm 2022 đã diễn ra với nhiều sự kiện quốc tế nổi bật, tác động sâu sắc tới quan hệ quốc tế và sự phát triển của các quốc gia.

Hội nghị Cấp cao kỷ niệm 45 năm quan hệ ASEAN - EU

Trong các ngày 13 -14/12/2022, Hội nghị Cấp cao kỷ niệm 45 năm quan hệ ASEAN – EU đã diễn ra tại Brussels, Vương quốc Bỉ, với sự tham dự của Lãnh đạo cấp cao các nước ASEAN và EU.

Hội nghị diễn ra trong bối cảnh thế giới đang chứng kiến nhiều biến động, thách thức mang tính toàn cầu, quan hệ hợp tác kinh tế ASEAN – EU cũng đang được thúc đẩy hướng đến mục tiêu phát triển bền vững. Đây là lần đầu tiên lãnh đạo ASEAN gặp gỡ với đầy đủ lãnh đạo các nước thành viên EU, cho thấy hai bên đều hết sức coi trọng, cam kết mạnh mẽ thúc đẩy mối quan hệ đối tác này; là cơ hội tốt để các Lãnh đạo hai bên đề ra những định hướng quan trọng nhằm phát triển mạnh mẽ hơn nữa quan hệ ASEAN - EU thời gian tới.

Kết quả nổi bật là Hội nghị đã thông qua Tuyên bố chung, nhấn mạnh: ASEAN và EU đều coi trọng vai trò và vị trí của nhau, cam kết tăng cường và làm sâu sắc hơn nữa quan hệ Đối tác chiến lược trên cơ sở đề cao luật pháp quốc tế, hợp tác bình đẳng và cùng có lợi.

Hai bên đẩy mạnh hợp tác kinh tế, thương mại, ổn định chuỗi cung ứng, hợp tác an ninh biển, kết nối, hỗ trợ nâng cao năng lực y tế, chuyển đổi số, quản lý thiên tai, bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu, chuyển đổi năng lượng, phát triển xanh và bền vững...

Nhân dịp này, EU công bố đóng góp 10 tỷ Euro hỗ trợ triển khai chiến lược Cửa ngõ toàn cầu thông qua các dự án hợp tác, khởi động Sáng kiến Nhóm châu Âu về kết nối bền vững tại ASEAN, đồng thời triển khai Chương trình Sáng kiến Xanh trị giá 30 triệu Euro hỗ trợ hợp tác ASEAN - EU thời gian tới.

Hai bên nhất trí tăng cường hợp tác đa phương, chia sẻ các giá trị và lợi ích chung, thúc đẩy luật pháp quốc tế, giải quyết các thách thức khu vực và toàn cầu. Các nước khẳng định tầm quan trọng của việc duy trì hòa bình, ổn định, an ninh, an toàn, tự do hàng hải và hàng không tại Biển Đông, giải quyết các tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, kêu gọi thực hiện đầy đủ Tuyên bố DOC, xây dựng Bộ COC hiệu quả, thực chất, phù hợp với luật pháp quốc tế, trong đó có UNCLOS 1982.

Tham dự Hội nghị lần này, Đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam do Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính dẫn đầu đã tham gia chủ động, tích cực, đóng góp quan trọng và có trách nhiệm cho thành công chung của Hội nghị, cả trong quá trình chuẩn bị tổ chức, tham gia thảo luận tại Hội nghị cũng như xây dựng văn kiện.

Thành công của Hội nghị Cấp cao kỷ niệm 45 năm quan hệ ASEAN - EU đã góp phần củng cố hơn nữa mối quan hệ hợp tác tốt đẹp giữa ASEAN và EU, là động lực thúc đẩy hơn nữa hợp tác thương mại và đầu tư giữa hai khu vực với mục tiêu hài hòa lợi ích và phát triển bền vững.

EU chính thức thống nhất mức trần giá khí đốt

Ngày 19/12, sau nhiều tháng đàm phán, EU đã đạt được thỏa thuận về mức trần giá khí đốt ở mức 180 euro mỗi megawatt giờ.

Theo đó, các bộ trưởng năng lượng của Liên minh châu Âu (EU) đã đạt được thỏa thuận về việc thiết lập mức giá trần đối với khí đốt tự nhiên trong khối, bất chấp những lo ngại của một số thành viên về tác động của chính sách đối với khả năng thu hút nguồn cung cấp khí đốt của châu Âu trên các thị trường toàn cầu cạnh tranh về giá. Đức và các quốc gia khác do dự trong việc đồng ý về mức trần đã tìm kiếm thêm các biện pháp bảo vệ để đảm bảo nó có thể bị tạm dừng nếu chính sách dẫn đến hậu quả tiêu cực.

Phản ứng trước động thái trên của EU, phía Nga cho rằng nước này có quyền không tuân thủ các hợp đồng khí đốt nếu giá trần do các nước thành viên EU áp đặt vi phạm các hợp đồng này.

Châu Âu đã và đang phải đối mặt với cuộc khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng vì giá khí đốt tăng phi mã và nguồn cung hạn chế kể từ khi Nga tiến hành chiến dịch quân sự đặc biệt ở Ukraine từ cuối tháng 2 năm nay. Riêng tại châu lục này, giá năng lượng cao làm tăng tỷ lệ lạm phát và gánh nặng chi tiêu hộ gia đình, cũng như buộc một số ngành công nghiệp sử dụng nhiều khí đốt phải đóng cửa hoặc hoạt động cầm chừng. Theo tính toán của giới chuyên gia, EU có khả năng thiệt hại khoảng 1.000 tỷ USD bởi tình trạng năng lượng “đội giá” do Nga cắt giảm nguồn cung. Không những thế, liên minh này còn có nguy cơ thiếu hụt 30 tỷ mét khối khí đốt trong năm 2023, khiến EU phải ráo riết tìm cách chuẩn bị tốt nhất cho mùa đông năm nay và cả những năm sau, trong đó ưu tiên lấp đầy các kho dự trữ./.

Mỹ, Nhật Bản tăng chi tiêu quốc phòng năm 2023

Tổng thống Mỹ Biden đề nghị ngân sách quốc phòng là 820 tỷ đô la, nhưng Quốc hội Mỹ đã thông qua dự luật chi cao hơn mức đề nghị, lên 858 tỷ đô la cho ngân sách quốc phòng năm 2023. Quốc hội cũng thông qua khoản chi bao gồm hơn 40 tỷ đô la để hỗ trợ Ukraine trong bối cảnh đang diễn ra xung đột với Nga, cao hơn mức Nhà Trắng yêu cầu vào tháng trước, cũng như chi 38 tỷ đô la hỗ trợ thảm họa khẩn cấp.

Trong khi đó, ngày 22/12/2022 Nhật Bản đã công bố ngân sách kỷ lục 114,4 nghìn tỷ Yên (863 tỷ USD) cho năm tài chính 2023 bắt đầu từ tháng 4/2023, trong đó đáng chú ý tăng chi tiêu quân sự và chi phí an sinh xã hội cao hơn phục vụ cho dân số đang già đi nhanh chóng; từ bỏ mức trần hàng chục năm qua đối với chi tiêu quốc phòng là 1% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) sau khi chiến tranh nổ ra tại Ukraine.

Ngân sách quốc phòng của Nhật Bản tăng nhằm đối mặt với những thách thức an ninh khu vực ngày càng phức tạp và khó lường. Nhật Bản dự tính tăng gấp đôi chi tiêu quốc phòng, lên mức 2% tổng sản phẩm quốc nội vào năm 2027, góp phần làm tăng chi tiêu kỷ lục 6,8 nghìn tỷ Yên, làm tăng thêm nợ công đã vượt quá 2,5 lần quy mô nền kinh tế.

Tổng thống Ukraina lần đầu thăm Mỹ kể từ khi xảy ra xung đột vũ trang

Ngày 21/12/2022, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky lần đầu tiên rời Ukraine kể từ khi xảy ra xung đột vũ trang với Nga tháng 2/2022 để tới thăm Washington, DC. Tổng thống Ukraine đã gặp Tổng thống Mỹ Joe Biden và phát biểu trước Quốc hội Hoa Kỳ. Tại đây, Tổng thống Ukraine bày tỏ lòng biết ơn đối với sự trợ giúp của Hoa Kỳ dành cho Ukraine. Tổng thống Ukraine cũng đưa ra đề nghị viện trợ bổ sung để Ukraine vượt qua cuộc xung đột, coi đó là cách đầu tư vào “an ninh và dân chủ toàn cầu”.

Chuyến thăm của Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky dường như không thuyết phục được Nhà Trắng cung cấp cho Kiev vũ khí cần thiết để dành lại thêm lãnh thổ từ Nga. Chuyến thăm diễn ra đồng thời với việc Hoa Kỳ công bố gói hỗ trợ an ninh bổ sung trị giá 1,85 tỷ USD cho Ukraine, bao gồm hệ thống phòng không Patriot (chi tiết vũ khí không được tiết lộ). Chuyến thăm diễn ra vào một thời điểm quan trọng, khi các lực lượng Ukraine đang giành được nhiều thắng lợi trên chiến trường trong những tháng gần đây.

Phát biểu với báo giới một ngày sau khi Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky tiến hành chuyến thăm Hoa Kỳ, Tổng thống Vladimir Putin, ngày 22/12 tuyên bố Nga mong muốn chấm dứt cuộc xung đột ở Ukraine và cuộc xung đột này chắc chắn sẽ cần đến một biện pháp ngoại giao. Nhà lãnh đạo Nga nêu rõ: “Mục tiêu của chúng tôi không phải là đẩy nhanh guồng máy xung đột quân sự, mà trái lại là chấm dứt cuộc chiến hiện nay. Dĩ nhiên, chúng tôi sẽ nỗ lực chấm dứt cuộc chiến này càng sớm càng tốt.”

Tàu Hải quân Thái Lan bị chìm do thời tiết khắc nghiệt, ít nhất 18 thủy thủ thiệt mạng

Ngày 24/12/2022, Hải quân Thái Lan cho biết số người chết trong vụ chìm tàu chiến HTMS Sukhothai đã tăng lên 18 người, do thời tiết khắc nghiệt. Vào thời điểm xảy ra thảm họa, trên tàu có 105 người, 76 người đã được giải cứu, 11 sĩ quan vẫn mất tích trong Vịnh Thái Lan.

Vào thời điểm bị chìm, con tàu chở nhiều hơn bình thường 30 người nên không có đủ áo phao cho tất cả mọi người. Các sĩ quan trên tàu tham gia nghi lễ chào mừng ngày thành lập hải quân Thái Lan. Một số người không có áo phao đã cố gắng tìm lối thoát trên những chiếc bè bơm hơi, một số ở lại trên tàu HTMS Sukhothai và một số được trực thăng và các tàu khác cứu hộ. Con tàu bị chìm sau khi nước biển xâm nhập và vô hiệu hóa hệ thống điện. Lúc đó, sóng cao từ 3 - 4 mét, nhiệt độ nước khoảng 29 độ C. Nước tràn vào tàu kéo dài hơn ba giờ, làm vô hiệu hóa động cơ và hệ thống điện của con tàu, làm tàu không thể bơm nước ra ngoài. Các đội cứu hộ trực thăng đã cố gắng nhưng con tàu đã nghiêng nặng. Con tàu gần 40 tuổi, đã được nâng cấp nhiều lần trong những năm gần đây.

Triều Tiên tăng cường khả năng hạt nhân cả về chất lượng và số lượng

Triều Tiên đã phóng gần 70 tên lửa trong năm 2022, nhiều hơn bất kỳ thời kỳ nào trước đó. Ngày 30/12/2022 Triều Tiên đã phóng ba tên lửa đạn đạo tầm ngắn, tên lửa đã bay khoảng 350 km, đạt độ cao tối đa 100 km trước khi rơi xuống vùng biển bên ngoài vùng đặc quyền kinh tế của Nhật Bản. Vụ phóng này diễn ra chỉ vài giờ sau khi ngày 29/12/2022 Hàn Quốc tuyên bố thử nghiệm thành công phương tiện phóng vào không gian sử dụng nhiên liệu rắn.

Tokyo phản đối mạnh mẽ các vụ phóng "đe dọa hòa bình và an ninh của Nhật Bản, khu vực và cộng đồng quốc tế". Quân đội Hàn Quốc đã lên án vụ bắn ba tên lửa đạn đạo tầm ngắn. Bộ Tư lệnh Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương (Mỹ) cho rằng các vụ phóng “gây bất ổn" đối với khu vực, đồng thời cho biết thêm liên minh Mỹ - Hàn – Nhật "vẫn vững chắc".

Mỹ, Hàn Quốc và Nhật Bản đã cam kết trừng phạt nghiêm khắc, phối hợp nếu Kim thử vũ khí hạt nhân. Nhưng nhiều năm bị cấm vận và cô lập đã không khiến ông Kim thay đổi hướng đi. Giờ đây, gần như không có khả năng Nga hay Trung Quốc sẽ ủng hộ bất kỳ biện pháp mới nào chống lại Triều Tiên như năm 2017.

Triều Tiên thực hiện kế hoạch xây dựng kho vũ khí có năng lực hơn, bao gồm vũ khí nhằm tránh hệ thống phòng thủ tên lửa và những vũ khí có thể tấn công hạt nhân vào các thành phố của Mỹ. Triều Tiên đã phớt lờ những nỗ lực của Mỹ muốn kéo trở lại các cuộc đàm phán giải trừ hạt nhân. Gần đây, Chủ tịch Kim Jong Un còn đưa con gái của mình để tham dự vụ phóng ICBM vào tháng 11/2022, báo hiệu rằng có một thế hệ khác sẵn sàng tiếp quản triều đại gia đình tồn tại phụ thuộc vào vũ khí hạt nhân. Triều Tiên nới lỏng các hạn chế biên giới để có thể giao dịch nhiều hơn với Trung Quốc và Nga, thiết lập lại tuyến đường sắt duy nhất với Nga đã bị dừng gần ba năm trước do COVID-19, qua đó có thể làm suy yếu lệnh trừng phạt của Hội đồng Bảo an.

Các vụ phóng mới nhất của Triều Tiên diễn ra sau khi Nội các Nhật Bản hồi đầu tháng 12/2022 thông qua dự thảo ngân sách quốc phòng kỷ lục 6,8 nghìn tỷ Yên (51 tỷ USD) cho năm tài khóa 2023, một phần trong kế hoạch mà Thủ tướng Fumio Kishida gọi là "sự thay đổi lớn" trong chính sách quốc phòng và an ninh của Tokyo. Nội các Nhật Bản đã thông qua các bản sửa đổi đối với 3 tài liệu an ninh quan trọng đặt nền móng cho các chính sách quốc phòng trong nhiều năm tới, trong đó cho phép Nhật Bản khi cần thiết thực hiện “phản công” tấn công các căn cứ và cơ sở chỉ huy và kiểm soát của kẻ thù. Tài liệu cho rằng, các hoạt động quân sự của Triều Tiên “đe dọa an ninh quốc gia của Nhật Bản hơn bao giờ hết.”

Trung Quốc dỡ bỏ các biện pháp cách ly, nhưng chưa từ bỏ chính sách “Zero Covid”

Sau hơn 2 năm kiên định thực hiện chiến lược “Zero Covid”, cuối cùng Trung Quốc đã có động thái thay đổi, dịch chuyển sang giai đoạn "sống chung với virus" khi tuyên bố ngày 8/1/2023 sẽ chính thức mở cửa đường biên giới và dỡ bỏ hoàn toàn các biện pháp cách ly phòng Covid-19.

Công dân Trung Quốc ăn mừng việc mở lại một phần biên giới sau khi kết thúc kiểm dịch đối với khách quốc tế và nối lại du lịch nước ngoài. Mặc dù một số cư dân bày tỏ lo ngại trên mạng về việc nới lỏng nhanh chóng các hạn chế trong thời gian bùng phát dịch bệnh, nhưng nhiều người khác háo hức lên kế hoạch cho các chuyến đi nước ngoài.

Một số quốc gia đã chào đón nồng nhiệt, nhưng những nước khác thận trọng hơn. Nhiều quốc gia áp đặt các yêu cầu kiểm tra mới đối với khách du lịch đến từ Trung Quốc và các vùng lãnh thổ của họ, vì lo ngại nguy cơ xuất hiện các biến thể mới từ đợt bùng phát của Trung Quốc, mặc dù nhiều chuyên gia y tế đã chỉ trích các hạn chế đi lại có mục tiêu là không hiệu quả về mặt khoa học và gây hoang mang, với nguy cơ kích động thêm chủ nghĩa phân biệt chủng tộc và tư tưởng bài ngoại.

Ngày 28/12/2022, sau khi Bắc Kinh nới lỏng chính sách Covid, Mỹ đã công bố sẽ yêu cầu khách du lịch từ Trung Quốc xuất trình kết quả xét nghiệm âm tính với Covid -19, các quan chức y tế liên bang công bố hôm thứ Tư. Hành khách bay đến Mỹ từ Trung Quốc sẽ phải làm xét nghiệm không quá hai ngày trước khi bay và trình kết quả cho hãng hàng không của họ trước khi lên máy bay.

Dịch tả lây lan nhanh chóng tại nhiều nước

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), khoảng 30 quốc gia đã báo cáo dịch tả tái bùng phát trong năm nay, cao hơn khoảng 30% so với mức trung bình hàng năm.

Trưởng nhóm công tác về Dịch tả và Bệnh tiêu chảy của WHO, Tiến sĩ Philippe Barboza, cho biết dịch tả thường bùng phát nghiêm trọng ở những quốc gia đang chật vật đối phó với nghèo đói, xung đột và khủng hoảng nhân đạo, nơi người dân không được tiếp cận với nước sạch. Tuy nhiên, năm nay, có thêm một yếu tố làm gia tăng dịch tả đó là tác động trực tiếp của biến đổi khí hậu, với các đợt hạn hán nghiêm trọng, lũ lụt chưa từng có và lốc xoáy ở một số quốc gia trên thế giới. Theo ông Barboza, trước đây dịch tả đã bùng phát mạnh ở một số quốc gia, nhưng chưa bao giờ các đợt dịch tả bùng phát cùng lúc ở nhiều nước như hiện nay.

Được biết, kho dự trữ vaccine phòng bệnh tả toàn cầu mà nhóm công tác về Dịch tả và Bệnh tiêu chảy của WHO phụ trách quản lý đang dần cạn kiệt và giảm xuống mức thấp nghiêm trọng. Một phần nguyên nhân dẫn tới cuộc khủng hoảng thiếu vaccine phòng bệnh tả là do một nhà máy sản xuất vaccine của Ấn Độ ngừng sản xuất. Thiếu vaccine đã khiến WHO tạm thời đình chỉ chiến lược tiêm chủng tiêu chuẩn 2 mũi hồi tháng 10.

Bệnh tả thường lây lan từ thức ăn hoặc nước bị ô nhiễm, gây tiêu chảy và buồn nôn. Bệnh có thể lây nhiễm nhanh chóng trong các khu dân cư thiếu hệ thống thoát nước thải đạt tiêu chuẩn hoặc nguồn nước sinh hoạt. Nếu không được điều trị, bệnh tả có thể gây tử vong trong vòng vài giờ, ngay cả ở những người khỏe mạnh trước đó.

GS.TS Nguyễn Hồng Quân (tổng hợp)