Ngày 21/3 (giờ địa phương), Uỷ ban bầu cử trung ương Nga (CEC) công bố kết quả chính thức của cuộc bầu cử tổng thống ở nước này. Theo đó, ông Vladimir Putin tái đắc cử nhiệm kỳ 6 năm tiếp theo, trong bối cảnh nước Nga đang đối mặt với nhiều lệnh trừng phạt và nỗ lực cô lập của phương Tây. Kết quả này cho thấy sự ủng hộ lớn của người dân với Tổng thống Putin và họ đặt niềm tin vào ông, bất chấp những khó khăn mà nước này đang đối mặt.

1.Một số nét về cuộc bầu cử Tổng thống Liên bang Nga

1.1. Hơn 110 triệu công dân Nga, trong đó có hơn 6 triệu người sống ở các vùng lãnh thổ Ukraine tạm thời bị chiếm đóng và một số vùng khác được mời tham gia vào cuộc bầu cử Tổng thống Liên bang Nga. Cuộc bầu cử đã củng cố quyền lực của ông Putin. Theo các quan chức bầu cử Nga, tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu trên toàn Nga là 74,22%, vượt qua mức 67,5% của năm 2018.

Tổng thống Putin giành được 87,8% phiếu bầu, kết quả cao nhất từ trước đến nay trong lịch sử nước Nga thời hậu Xô Viết. Người thứ hai là thành viên Duma Quốc gia thuộc Đảng Cộng sản Nikolai Kharitonov với 4,3% phiếu bầu; Phó chủ tịch Duma Quốc gia, thành viên đảng Nhân dân Mới Vladislav Davankov đứng thứ ba với 3,8% phiếu bầu; Lãnh đạo Đảng Dân chủ Tự do Nga Leonid Slutsky đứng thứ tư với 3,17% phiếu bầu . Với kết quả này, Tổng thống Putin nắm quyền cho đến năm 2030.

Kết quả này là thông điệp gửi tới phương Tây rằng nước Nga sẽ táo bạo hơn trong 6 năm tiếp theo. Phát biểu trong lễ mừng chiến thắng ở Moscow, Tổng thống Putin phát biểu: ông ưu tiên giải quyết các nhiệm vụ liên quan đến "chiến dịch quân sự đặc biệt" của Nga ở Ukraine và sẽ tăng cường sức mạnh cho quân đội Nga.

Cuộc bầu cử tổng thống kéo dài ba ngày, cố tình bao gồm cả thứ Sáu (17/3/2024) - một ngày làm việc, cho phép giám sát quản lý đối với nhân viên từ các doanh nghiệp nhà nước, tổ chức khu vực công và các doanh nghiệp lớn phụ thuộc vào các hợp đồng của nhà nước để đảm bảo công dân tham gia bầu cử trực tiếp từ nơi làm việc. Vào ngày bỏ phiếu đầu tiên, tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu gần đạt 36%, trong đó một số điểm ở vùng Viễn Đông Nga đạt 100%. Hơn 100.000 tổ chức thuộc khu vực công được giao nhiệm vụ khuyến khích nhân viên bỏ phiếu cho Putin, bất chấp các quy định pháp lý yêu cầu họ phải trung lập. Các vùng lãnh thổ Ukraine do Nga chiếm đóng báo cáo tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu đặc biệt cao, như Cộng hòa Nhân dân Donetsk và Luhansk, đạt trên 95% . Trong khi đó ở Chechnya, Tổng thống Putin nhận được 99% phiếu bầu .

Trong 3 ngày diễn ra cuộc bỏ phiếu, Ukraine liên tục tấn công các nhà máy lọc dầu ở Nga, pháo kích các khu vực của Nga và tìm cách xuyên thủng biên giới Nga- một động thái mà ông Putin cho rằng sẽ không thể tránh khỏi bị trừng phạt .

Tuy nhiên, mục tiêu của Điện Kremlin không chỉ là chiến thắng mà còn là một kết quả vang dội, cả về số lượng cử tri đi bỏ phiếu và tỷ lệ phiếu bầu, nhằm hợp pháp hóa di sản của Tổng thống Putin, tiếp tục đẩy phe đối lập ra ngoài lề; cho phép Putin thực hiện tầm nhìn của ông trong sáu năm tới mà không bị kiểm soát. Những thay đổi gần đây về luật bầu cử của Nga khiến cho hoạt động giám sát gần như không thể thực hiện được, hạn chế đáng kể vai trò của các phương tiện truyền thông.

Nhiệm kỳ mới của Tổng thống Putin hứa hẹn sẽ là nhiệm kỳ khó khăn nhất về mặt chính trị. Putin đã gặp mặt 3 ứng cử viên, nhấn mạnh vai trò của họ trong Quốc hội và mời họ chia sẻ suy nghĩ nhằm đạt được các mục tiêu phát triển chung của quốc gia. Ông nói: “Điều đó có nghĩa là chúng ta cần tiếp tục làm việc tích cực cùng nhau trong Quốc hội, cùng nhau thúc đẩy các ý tưởng giúp chúng ta giải quyết những thách thức mà đất nước đang phải đối mặt”. Tổng thống Putin yêu cầu chia sẻ sự hiểu biết về một số vấn đề, như an ninh của nước Nga, chính sách đối ngoại, tầm quan trọng của việc đạt được chủ quyền về quốc phòng, công nghệ, chính sách tiền tệ.

Mong muốn củng cố đoàn kết xã hội xung quanh “chiến dịch quân sự đặc biệt” không còn phù hợp trong bối cảnh khó khăn, nhất là không thể đạt được sự đầu hàng của Ukraine.

Với những điều kiện mới, Điện Kremlin đang cố gắng thay đổi chính sách nhân sự, loại bỏ những người có quan điểm thân phương Tây, dễ dàng hơn đối với những người có quan điểm ủng hộ chiến tranh; không khoan dung với những người bất đồng chính kiến. Một yếu tố quan trọng khác là thu hút các cựu chiến binh vào các vị trí cấp cao trong Chính phủ do có kinh nghiệm chiến đấu và làm việc tại các vùng lãnh thổ bị chiếm đóng. Các quan niệm về giáo dục lòng yêu nước, từ những giá trị truyền thống đến những khóa học lịch sử được viết lại, được đưa vào hệ thống giáo dục... nhằm hình thành một phong trào ủng hộ “chiến dịch quan sự đặc biệt” và thu hút quần chúng.

Tổng thống Putin coi năm 2024 là một cơ hội khi Ukraine đang mất dần khả năng kháng cự và việc phương Tây hỗ trợ quân sự và tài chính cho Ukraine ngày càng gặp trắc trở, ở một số nước trở thành vấn đề gây tranh cãi về mặt chính trị.

Nếu tiến trình hòa bình giữa Nga và Ukraine bắt đầu, Tổng thống Putin sẽ ở vào thế mâu thuẫn kép. Một mặt, Tổng thống Putin sẽ khó khăn hơn nhiều trong việc củng cố đoàn kết xã hội, thúc đẩy logic thời chiến, dựa nhiều hơn vào cưỡng bức để duy trì kiểm soát chính trị. Mặt khác, Tổng thống Putin “ôn hòa” không chỉ bị các nhân vật, phe nhóm chủ trương thúc đẩy chiến tranh chán ghét mà còn khiến họ sợ hãi.

Thật khó hình dung tình huống Ukraine sẽ đồng ý với tất cả các điều kiện của Nga. Người dân Ukraine sẽ tiếp tục đoàn kết xung quanh chính quyền để bảo vệ đất đai của họ bằng bất cứ giá nào. Điều đó đặt Putin vào tình thế tiến thoái lưỡng nan. Nếu Tổng thống Putin từ chối giải pháp quân sự toàn diện, thì giới tinh hoa Nga sẽ cảm nhận được sự thiếu quyết đoán của Tổng thống, có khả năng đánh mất lợi thế quân sự của Nga; mâu thuẫn nội bộ sẽ gia tăng, vai trò cá nhân của Tổng thống Putin sẽ giảm giá trị. Nếu Tổng thống Putin quyết định lựa chọn phương án quân sự chính thức, thì hậu quả có thể là một thảm họa chưa từng có.

1.2. Các đồng minh Nga đã nhanh chóng chúc mừng Tổng thống Putin giành chiến thắng, nhưng các nhà lãnh đạo phương Tây đã tố cáo cuộc bỏ phiếu là “bất hợp pháp” . Các quan sát viên của Tổ chức An ninh và Hợp tác Châu Âu không được mời có mặt. Một số tổ chức xã hội dân sự và cá nhân đã kêu gọi cộng đồng quốc tế không công nhận kết quả này . Một số quốc gia châu Âu lên án Nga tổ chức "bầu cử" ở các vùng lãnh thổ Ukraine tạm thời bị Nga chiếm đóng, coi đó là hành vi vi phạm luật pháp quốc tế và Hiến chương Liên hợp quốc, nên sẽ không công nhận kết quả “cuộc bầu cử” ở đó, đồng thời tái khẳng định cam kết đối với chủ quyền, độc lập, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Ukraine cũng như lên án Nga thiết lập các trạm bỏ phiếu ở các khu vực ly khai Abkhazia và Nam Ossetia, Transnistria của Cộng hòa Moldova mà không có sự đồng ý của chính quyền Gruzia hoặc Moldova .

2. Dự báo chính sách đối ngoại Nga trong nhiệm kỳ 2024-2030

2.1. Quan hệ Nga- Trung Quốc: Trung Quốc tiếp tục là đối tác “cao cấp” của Nga vào năm 2024. Nga và Trung Quốc đang có kế hoạch triển khai các dự án chung trong một số lĩnh vực vào năm 2024 nhằm tăng cường phối hợp trong các chính sách đối ngoại và thúc đẩy các sáng kiến chiến lược chung. Đó là các kế hoạch, các dự án lớn về đóng tàu, công nghệ và năng lượng xanh. Trung Quốc hiện đã thay thế Liên minh châu Âu (EU) trở thành đối tác thương mại chính của Nga. Năm 2023, khối lượng thương mại song phương tăng 23%, đạt 201 tỷ USD.

2.2. Quan hệ Nga – Belarus: Mối quan hệ Belarus-Nga rất phức tạp. Tổng thống Putin chưa bao giờ muốn thấy Tổng thống Alexander Lukashenko tiếp tục nắm quyền ở Belarus, nhưng sự dễ bị tổn thương chính trị của Lukashenko sau phong trào biểu tình rầm rộ đã khiến nhà lãnh đạo Belarus phụ thuộc vào Nga đến mức coi đây là một tình huống có thể chấp nhận được. Belarus tiếp tục cho phép Nga sử dụng lãnh thổ của mình để tấn công Ukraine, nhưng đáng chú ý là Tổng thống Alexander Lukashenko chưa hề cử quân Belarus sang chiến đấu ở Ukraine. Vì vậy, mối quan hệ Nga – Belarus sẽ vẫn rất chặt chẽ, Tổng thống Alexander Lukashenko vẫn tiếp tục giành quyền tự chủ và Belarus vẫn kiểm soát lãnh thổ của mình .

2.3. Quan hệ Nga với Đồng minh Nam bán cầu

Nga sẽ tăng cường quan hệ với các đồng minh, khắc phục sự gắn kết hạn chế, sự ủng hộ yếu ớt của các liên minh khu vực do Nga đóng vai trò chủ đạo. Nga sẽ mở rộng các tuyến thương mại thay thế, tăng cường sử dụng tiền tệ quốc gia trong thương mại nội khối Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) và BRICS; tăng cường quan hệ song phương với các đồng minh chiến lược như Trung Quốc, nước chiếm khoảng một nửa giá trị ngoại thương của Nga.

Nga đặt mục tiêu tăng cường các tuyến cung cấp thay thế, đặc biệt là hành lang Bắc-Nam, hợp tác với Trung Quốc, Iran và các nước Nam Caucasus, đồng thời cải thiện các điều khoản thương mại với các đồng minh.

Nga nỗ lực củng cố liên minh với các nước ở Nam bán cầu, thách thức sự thống trị của Mỹ trong việc giải quyết các tranh chấp khu vực. Chiến lược này trở nên rõ ràng hơn khi cuộc xung đột vũ trang tại dải Gaza bùng nổ. Nga mở rộng hợp tác với châu Phi, tạo tiền đề thông qua việc tổ chức lại các nhóm giống “lính đánh thuê” Wagner ở các quốc gia châu Phi, đặt nền tảng cho sự can thiệp trực tiếp của Nga vào chính trị trong nước, cũng như giúp đỡ một số nước châu Phi chống lại áp lực của phương Tây.

Nga tìm cách củng cố Tổ chức Hợp tác Thượng Hải, mở rộng ảnh hưởng của BRICS đối với khu vực.

2.4. Quan hệ Nga – Trung Đông:

Quan hệ Nga - Iran tiếp tục được tăng cường, vì đây là đối tác khu vực nổi bật nhất. Nga – Iran đang bắt đầu phát triển thông qua các thỏa thuận về các ngành công nghiệp chung trong cả lĩnh vực dân sự (sản xuất ô tô, lắp ráp máy bay...) và quân sự (hợp tác sản xuất máy bay không người lái, phát triển công nghiệp tên lửa phòng không). Nga có thể ký với Iran một thỏa thuận cung cấp máy bay Sukhois thế hệ mới nhất; có thể ký thỏa thuận đối tác chiến lược mới và toàn diện vào nửa đầu năm 2024, đưa quan hệ song phương lên tầm cao mới.

Quan điểm của Israel công khai ủng hộ Ukraine cũng như hậu quả của cuộc xung đột đang diễn ra ở Gaza, đã dẫn đến thay đổi đáng kể ưu tiên của Nga ở Syria, nhằm duy trì cân bằng mong manh giữa Iran với Israel. Điều này thể hiện qua việc Nga ngày càng lên án các cuộc tấn công của Israel vào các vị trí của Iran ở Syria, và trên thực tế là Nga đã rút lại cam kết với phương Tây về “điều chỉnh sự diện của Iran” ở Syria. Các chuyên gia quốc tế cho rằng Nga có thể sẽ tiếp tục trực tiếp hoặc gián tiếp khuyến khích mở rộng các cuộc tấn công vào các căn cứ của Mỹ ở Syria và Iraq. Có vẻ như Nga muốn duy trì thận trọng và ngăn chặn mọi thứ leo thang thành một cuộc đụng độ toàn diện có thể dẫn đến mở rộng cuộc chiến xung đột ở Gaza thành cuộc xung đột khu vực. Đồng thời, các chuyên gia dự đoán rằng sự hiểu biết giữa Nga-Israel và Nga-Mỹ về “các giao thức tránh va chạm” yếu đi, mặc dù không đến mức dẫn đến đối đầu trực tiếp .

2.5. Quan hệ Nga – Mỹ và phương Tây

24 năm trước, Tổng thống Putin đã nói về việc xây dựng mối quan hệ đối tác chiến lược với Hoa Kỳ và theo đuổi hội nhập chính trị và kinh tế chặt chẽ hơn với phương Tây. Hai năm qua, tất cả các đề xuất đối thoại chiến lược Mỹ-Nga từng kéo dài ba thập kỷ đã bị loại bỏ hoàn toàn. Tổng thống Putin quyết tâm tạo ra một hệ thống quốc tế thứ hai hoạt động song cùng với “trật tự dựa trên các quy tắc tự do” do Hoa Kỳ lãnh đạo, đồng thời ngăn chặn và đẩy lùi ảnh hưởng của phương Tây trên thế giới.

Quan hệ Nga và phương Tây ngày càng bị xa cách, dưới nhiều hình thức nóng và lạnh khác nhau trong nhiều năm tới . Lợi ích chiến lược của phương Tây là chuyển đổi chính trị ở Nga, trái lại, sẽ không có hòa bình lâu dài ở châu Âu. Có ý kiến cho rằng Mỹ và EU sẽ làm mọi thứ để hỗ trợ phe đối lập dân chủ ở Nga, xã hội dân sự độc lập và truyền thông độc lập, đảm bảo rằng họ tiếp tục tiếp cận những người bất đồng chính kiến ở Nga.

Nhưng điều đó sẽ không làm thay đổi mối quan hệ với Tổng thống Nga trong thời gian ngắn cũng như không làm thay đổi được tình hình chính trị trong nước Nga.

Cuộc bầu cử Tổng thống Nga trở nên quan trọng do những gì diễn ra sau chiến thắng của ông Putin. Liệu Nga sẽ mở cuộc tấn công mới chống lại Ukraine? Nhiệm kỳ tổng thống thứ năm của ông Putin có thể sẽ giống với nhiệm kỳ thứ tư vừa qua, nhưng cứng rắn hơn ở trong nước và quyết liệt hơn với Mỹ và phương Tây. Đây là những thách thức mới cho Hoa Kỳ và Liên minh châu Âu./.

GS.TS. Nguyễn Hồng Quân

Viện Chiến lược Quốc phòng