Nhà Trắng ngày 8/4 nhấn mạnh việc Mỹ tham gia đàm phán phụ thuộc vào điều kiện Iran phải mở lại tuyến hàng hải này “không hạn chế, không trì hoãn.”

Cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran vào cuối tuần này là bước đi tiếp theo sau khi lệnh ngừng bắn có điều kiện kéo dài 2 tuần được công bố hôm 7/4, trong bối cảnh hai bên vừa trải qua hơn 1 tháng xung đột với các cuộc không kích phối hợp giữa Mỹ và Israel nhằm vào Iran.

Lệnh ngừng bắn được cộng đồng quốc tế hoan nghênh. Các cuộc đàm phán dự kiến diễn ra tại thủ đô Islamabad (Pakistan) được cho là sẽ tập trung vào nhiều vấn đề phức tạp, từ an ninh hàng hải đến chương trình hạt nhân của Iran và xung đột lan rộng trong khu vực, do đó vẫn còn lo ngại về những trở ngại đối với một thỏa thuận hòa bình lâu dài.

Xung đột bùng phát từ ngày 28/2 đã khiến Iran phong tỏa eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển khoảng 20% sản lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu, từ đó làm giá năng lượng tăng mạnh và gây gián đoạn kinh tế thế giới.

Nhà Trắng ngày 8/4 nhấn mạnh việc Mỹ tham gia đàm phán phụ thuộc vào điều kiện Iran phải mở lại tuyến hàng hải này “không hạn chế, không trì hoãn.”

Tuy nhiên, truyền thông Iran cho biết hoạt động của các tàu chở dầu qua eo biển đã đình trệ sau các cuộc không kích mới của Israel tại Liban, mà Tehran cho rằng vi phạm thỏa thuận ngừng bắn.

Ngoại trưởng Iran Seyed Abbas Araghchi khẳng định nước này sẽ bảo đảm lưu thông an toàn trong 2 tuần ngừng bắn nếu Washington tuân thủ cam kết. Trong khi đó, Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei tuyên bố Iran sẽ đưa việc quản lý eo biển sang “giai đoạn mới.”

Dữ liệu theo dõi tàu cho thấy đã có 2 tàu chở dầu nước ngoài được phép đi qua sau khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực. Tuy nhiên, báo chí Mỹ đưa tin Iran yêu cầu thu phí trung chuyển 1 USD/thùng dầu.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã phản đối động thái này, đồng thời đề xuất khả năng “liên doanh” với Iran để thu phí, cho rằng Mỹ có thể kiếm “khoản tiền lớn” từ việc hỗ trợ điều tiết lưu thông tại eo biển Hormuz.

Một vấn đề nữa có thể ảnh hưởng đến đàm phán là xung đột giữa Israel và lực lượng Hezbollah tại miền Nam Liban tiếp tục leo thang.

Chỉ vài giờ sau khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực, Israel đã tiến hành đợt không kích lớn nhất kể từ đầu chiến sự tại Liban, khiến hơn 300 người thiệt mạng và hơn 1.100 người bị thương.

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu khẳng định nước này “vẫn còn mục tiêu cần hoàn thành” và sẽ tiếp tục tấn công Hezbollah. Israel và Mỹ cho rằng thỏa thuận ngừng bắn không bao gồm Liban, quan điểm bị Iran và Pakistan - nước trung gian - bác bỏ.

Đáp lại, Ngoại trưởng Iran cảnh báo Washington không được để Israel “giết chết ngoại giao”, nhấn mạnh Mỹ phải lựa chọn giữa duy trì ngừng bắn hoặc tiếp tục chiến tranh thông qua Israel.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian và Chủ tịch Quốc hội Mohammad Baqer Qalibaf đều khẳng định việc chấm dứt các cuộc tấn công tại Liban là một phần không thể tách rời của thỏa thuận.

Nhiều lãnh đạo trên thế giới cũng lên án các cuộc không kích của Israel, kêu gọi đưa Liban vào khuôn khổ ngừng bắn. Trong khi đó, Axios dẫn nguồn tin Israel cho biết Tel Aviv và Beirut có thể bắt đầu đàm phán trực tiếp tại Washington vào tuần tới.

Vấn đề hạt nhân - nguyên nhân cốt lõi của xung đột - tiếp tục là điểm nghẽn lớn. Mỹ và Israel coi việc Iran tiến gần ngưỡng vũ khí hạt nhân là mối đe dọa an ninh không thể chấp nhận, trong khi Tehran bác bỏ cáo buộc và khẳng định chương trình của mình phục vụ mục đích hòa bình.

Nhà Trắng tái khẳng định “lằn ranh đỏ” của Tổng thống Trump là chấm dứt làm giàu urani tại Iran, đồng thời cho biết Washington đang chuẩn bị một phiên bản sửa đổi của kế hoạch hòa bình 10 điểm do Iran đề xuất.

Tuy nhiên, phía Iran giữ lập trường cứng rắn. Người đứng đầu Tổ chức Năng lượng Nguyên tử Iran Mohammad Eslami tuyên bố các yêu cầu hạn chế làm giàu urani chỉ là “mong muốn viển vông” và “không ai có thể ngăn cản.”

Trong khi đó, Tổng thống Trump bày tỏ “rất lạc quan” về khả năng đạt được thỏa thuận, cho rằng lập trường của Iran trong đàm phán thực tế hơn so với phát biểu trước truyền thông. Ông cũng cho biết Israel đang “giảm cường độ” chiến dịch tại Liban.

Tuy vậy, các chuyên gia nhận định lệnh ngừng bắn hiện nay rất mong manh. Những khác biệt sâu sắc về chương trình hạt nhân, cấu trúc an ninh vùng Vịnh và nguy cơ leo thang trong tam giác Israel - Hezbollah - Iran vẫn chưa được giải quyết.

Giới phân tích cho rằng thỏa thuận hiện tại chủ yếu nhằm kiềm chế leo thang hơn là giải quyết tận gốc xung đột. Nhiều ý kiến nhận định khả năng căng thẳng tái bùng phát vẫn cao hơn triển vọng đạt đột phá ngoại giao trong ngắn hạn, trong bối cảnh thiếu lòng tin giữa các bên và nhu cầu về những nhượng bộ từng bước, có đi có lại.

Trong 2 tuần tới, các bên có thể đạt được một số biện pháp xây dựng lòng tin hạn chế, song con đường hướng tới một thỏa thuận hòa bình bền vững vẫn được đánh giá là đầy thách thức./.