Suốt hai thập niên đầu thế kỷ này, mỗi biến động 1 điểm phần trăm của lợi suất thực của Mỹ thường tương ứng với khoảng 14% biến động theo chiều ngược lại của giá vàng.

Đà tăng bền bỉ của giá vàng và cuộc chạy đua số hóa thị trường kim loại quý này hé lộ những dịch chuyển sâu xa trong lòng hệ thống tài chính toàn cầu, nơi niềm tin dành cho các đồng tiền và trái phiếu chủ chốt không còn là điều mặc nhiên.

Ít có tài sản nào trên thị trường tài chính vừa cổ xưa lại vừa mang tính thời sự như vàng. Suốt gần một thế kỷ rưỡi, từ năm 1834 đến năm 1971, giá trị đồng USD được neo vào một lượng vàng cố định. Chỉ đến khi chế độ Bretton Woods sụp đổ năm 1971, vàng mới được giao dịch tự do.

Và kể từ đó, theo phân tích của ông Bhanu Baweja, chiến lược gia trưởng của UBS Investment Bank, kim loại quý này đã trải qua ba chu kỳ tăng giá lớn: 1971-1980, 1999-2011, và một chu kỳ thứ ba khởi phát từ năm 2018 mà theo ông, vẫn còn dư địa để tiếp diễn.

Những con số minh họa rõ điều đó. Ở chu kỳ đầu tiên, giá vàng tăng trung bình 46% mỗi năm trong suốt 8 năm rưỡi; chu kỳ thứ hai khiêm tốn hơn với gần 18%/năm nhưng bền bỉ hơn; còn chu kỳ hiện tại, tính đến nay, mang lại mức sinh lời bình quân 19% mỗi năm. Điều đáng chú ý, theo vị chuyên gia của UBS, không nằm ở độ lớn của các con số, mà ở chỗ bản chất của đà tăng lần này đã thay đổi.

Suốt hai thập niên đầu thế kỷ này, mỗi biến động 1 điểm phần trăm của lợi suất thực của Mỹ thường tương ứng với khoảng 14% biến động theo chiều ngược lại của giá vàng.

Ông Baweja cho rằng mối quan hệ này đã chấm dứt vào tháng 2/2022, thời điểm các chính phủ phương Tây phong tỏa dự trữ ngoại hối của Nga.

Sự kiện này, theo ông, đặt giới quản lý dự trữ toàn cầu trước một câu hỏi căn cốt: nếu 630 tỷ USD nắm giữ dưới dạng trái phiếu của các nền kinh tế lớn có thể trở nên bất khả tiếp cận chỉ sau một đêm, thì rốt cuộc tài sản nào mới thực sự là tiền? Câu trả lời mà nhiều ngân hàng trung ương lựa chọn là vàng.

Ông Baweja chỉ ra một nghịch lý mà các mô hình định giá cũ không lý giải nổi. Từ tháng 3/2022 đến tháng 10/2023, lợi suất thực kỳ hạn 5 năm của Mỹ tăng hơn 4 điểm phần trăm - mức mà lẽ ra, theo quy luật cũ, phải kéo giá vàng sụt tới 55%. Vậy nhưng vàng lại tăng giá 7%. Hai năm sau đó, khi lợi suất thực chỉ giảm chưa đầy 1 điểm phần trăm, vàng bứt phá tới 110%. Ngân hàng trung ương tại các thị trường mới nổi và các quỹ đầu tư quốc gia đã nâng tỷ trọng vàng trong kho dự trữ từ mức 5-7% năm 2022 lên 11% hiện nay. Con số này vẫn còn cách xa mức 26% của các nền kinh tế phát triển. Nói cách khác, theo cách nhìn của chuyên gia UBS, dư địa mua vào vẫn còn.

Nhưng điều khiến phân tích của ông Baweja đáng suy ngẫm hơn cả là động lực mang tính cấu trúc: niềm tin vào nền tài chính công của Mỹ đang giảm dần. Nợ công của Mỹ hiện đã ở mức 32.000 tỷ USD và theo dự báo của ông, có thể tăng thêm chừng ấy trong thập kỷ tới, trong khi thâm hụt ngân sách vẫn duy trì ở mức 6% GDP ngay cả khi nền kinh tế đạt toàn dụng lao động.

Ông cảnh báo về những dấu hiệu của hiện tượng "tài khóa lấn át" - khi áp lực ngân sách buộc chính sách tiền tệ phải nhượng bộ - đang xuất hiện tại Mỹ, sau khi đã hiện diện từ lâu ở Nhật Bản, nơi đồng yen đã phải trả giá đắt. Pháp, Italy hay Trung Quốc cũng có triển vọng tài khóa bấp bênh. Trong một thế giới như vậy, vàng - một loại tài sản không do bất kỳ chính phủ nào phát hành - trở thành nơi trú ẩn tự nhiên.

Cần nói rõ, đây là góc nhìn và dự báo của một chuyên gia đến từ một ngân hàng đầu tư, gắn với lăng kính riêng của giới tài chính phương Tây. Song ngay cả khi giữ một khoảng cách thận trọng với những dự báo ấy, chúng ta vẫn có thể nhận ra một thực tế khó phủ nhận: sức hấp dẫn của vàng đang lớn lên cùng với những bất định của trật tự tài chính do đồng USD dẫn dắt.

Trong khi đó, các cơ quan quản lý của Anh đang gấp rút xây dựng khung pháp lý cho "vàng token hóa" - hình thức tạo ra các mã kỹ thuật số đại diện cho quyền sở hữu đối với vàng vật chất, trong khi vàng thật vẫn được tổ chức phát hành cất giữ làm tài sản bảo chứng.

Động thái này không thuần túy là câu chuyện công nghệ. London hiện chi phối khoảng 70% khối lượng giao dịch vàng toàn cầu (theo số liệu của Hội đồng Vàng Thế giới - WGC), nhưng vị thế ấy đang bị thách thức.

Một nguồn thạo tin được Financial Times dẫn lời cảnh báo về "áp lực cạnh tranh rất lớn từ Thượng Hải và Hong Kong (Trung Quốc)," nơi Thượng Hải muốn vươn lên thành trung tâm bán buôn của thị trường vàng. Nói cách khác, nếu London chần chừ trong việc hiện đại hóa, những trung tâm khác có thể giành lấy vai trò dẫn dắt.

Thách thức đối với Cơ quan Quản lý Tài chính Anh (FCA) nằm ở chỗ token vàng rơi vào một vùng xám pháp lý: FCA không quản lý giao dịch vàng vật chất, nhưng lại đặt ra quy định cho các sản phẩm phái sinh dựa trên vàng và các sản phẩm giao dịch trên sàn (ETP) niêm yết trên thị trường đại chúng. Trong khi đó, token vàng còn có thể được dùng làm tài sản thế chấp trên các thị trường bán buôn - buộc FCA phải xác định nó thuộc phạm vi điều chỉnh nào.

Ông Chris Woolard, người vừa được Bộ Tài chính Anh bổ nhiệm phụ trách thị trường số bán buôn, ước tính nước Anh có thể đạt lợi ích kinh tế 33 tỷ bảng nếu đẩy nhanh tiến trình số hóa thị trường tài chính. Sức sống của mô hình này cũng đã phần nào được kiểm chứng: HSBC cho biết sản phẩm vàng token hóa mà ngân hàng ra mắt cách đây hơn 2 năm cho khách hàng cá nhân tại Khu hành chính đặc biệt Hong Kong (Trung Quốc) đã ghi nhận hơn 2,2 tỷ USD giá trị giao dịch.

Như vậy, có thể thấy vàng đang cùng lúc đảm nhận hai vai. Ở bề sâu, vàng là tấm gương phản chiếu mức độ tín nhiệm mà thế giới dành cho các đồng tiền và trái phiếu chủ chốt và mức độ tín nhiệm ấy đang suy giảm. Ở bề nổi, vàng là đối tượng của một cuộc đua công nghệ và thể chế, nơi các trung tâm tài chính lớn đang tranh giành quyền định đoạt luật chơi cho một hình thái giao dịch mới.

Đằng sau giá của một ounce vàng không đơn thuần là toan tính của giới đầu tư, mà còn là thước đo mức độ vững chắc của những trụ cột từng được xem là bất khả lay chuyển trong hệ thống tài chính do phương Tây thiết lập, và là chỉ dấu về một trật tự kinh tế toàn cầu đang được sắp đặt lại. Trong tiến trình ấy, kim loại quý cổ xưa nhất của loài người, một lần nữa, lại đứng ở vị trí trung tâm./.