Văn Miếu - Quốc Tử Giám: Di sản gần 950 năm và hành trình làm mới trải nghiệm văn hóa Thăng Long

Không chỉ là biểu tượng của truyền thống hiếu học, Văn Miếu-Quốc Tử Giám còn là một trong những điểm đến văn hóa hấp dẫn của Hà Nội khi kết hợp hài hòa giữa kiến trúc cổ, không gian cảnh quan và các sản phẩm du lịch trải nghiệm.

Trải qua gần 950 năm, quần thể di tích vẫn giữ được trục không gian đặc trưng với hệ thống cổng, sân, hồ nước, vườn bia Tiến sỹ và các công trình kiến trúc truyền thống nối tiếp nhau, tạo nên một hành trình khám phá xuyên suốt từ quá khứ đến hiện tại.

Kiệt tác kiến trúc của nền học thuật Việt Nam

Nằm ở phía Nam Kinh thành Thăng Long xưa, Văn Miếu được khởi dựng năm 1070 dưới triều vua Lý Thánh Tông để thờ Khổng Tử và các bậc tiên hiền Nho học.

Đến năm 1076, vua Lý Nhân Tông cho lập Quốc Tử Giám - trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam, đặt nền móng cho nền giáo dục khoa cử suốt nhiều thế kỷ.

Theo Trung tâm Hoạt động văn hóa khoa học Văn Miếu-Quốc Tử Giám, toàn bộ di tích có diện tích 54.331m2, gồm ba bộ phận chính: Hồ Văn, Vườn Giám và Khu nội tự.

Riêng Khu nội tự được tổ chức thành năm lớp không gian liên tiếp theo trục thần đạo gồm: Nhập đạo, Thành Đạt, Vườn bia Tiến sỹ, Đại Thành và Thái Học.

Điểm đặc biệt của quần thể không nằm ở những công trình đồ sộ mà ở cách tổ chức không gian theo chiều ngang, kết hợp hài hòa giữa kiến trúc, cây xanh và mặt nước. Các lớp cổng, sân và công trình nối tiếp nhau tạo chiều sâu thị giác, đồng thời dẫn dắt du khách từ không gian đời thường vào không gian tôn nghiêm của di sản.

Hồ Văn, Vườn Giám và những trải nghiệm văn hóa mới

Ngay phía trước khu nội tự là Hồ Văn rộng 12.297m2, nơi có gò Kim Châu. Trong lịch sử, trên gò từng có Phán Thủy đường - nơi các nho sỹ gặp gỡ, bình thơ.

Ngày nay, Hồ Văn trở thành không gian văn hóa mở với nhiều hoạt động trải nghiệm, từ workshop làng nghề truyền thống, chương trình giáo dục di sản dành cho trẻ em và gia đình đến biểu diễn nghệ thuật dân gian, triển lãm mỹ thuật, không gian sáng tạo và hội thảo văn hóa.

Liền kề là Vườn Giám, không gian cây xanh bao quanh di tích với điểm nhấn là Nhà Bát Giác. Đây vừa là nơi nghỉ chân của du khách, vừa là địa điểm tổ chức các hoạt động giáo dục và sự kiện văn hóa.

Trong chuỗi kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026), chương trình nghệ thuật "Vườn Ánh sáng" diễn ra từ 10-19/4/2026 đã mang đến trải nghiệm kết hợp giữa nghệ thuật ánh sáng và di sản, truyền tải thông điệp về ánh sáng tri thức và tôn vinh truyền thống hiếu học.

Hành trình khám phá năm lớp không gian di sản

Khu nội tự của Văn Miếu-Quốc Tử Giám bắt đầu bằng cổng chính nằm trên phố Quốc Tử Giám.

Trước Văn Miếu môn là nghi môn ngoại với bốn trụ biểu, thường được gọi là tứ trụ. Hai trụ giữa cao hơn hai trụ bên, trên đỉnh có linh vật bằng đá; hai bên còn có bia “Hạ mã,” nhắc người qua lại phải xuống ngựa khi đi qua khu vực này (theo lệ xưa).

Tiếp đó là Văn Miếu môn (cổng Văn Miếu), cổng vào có kiến trúc hai tầng, ba cửa cuốn vòm. Tầng trên thu nhỏ so với tầng dưới, tạo dáng vẻ cân đối và nhấn mạnh vị trí của cổng trong tổng thể di sản.

Các lớp cổng liên tiếp vừa phân định ranh giới, vừa tạo nên sự chuyển đổi từ không gian bên ngoài sang không gian mang tính nghi lễ, học thuật ở bên trong.

Bước qua Văn Miếu môn, khu Nhập đạo mở ra với khoảng sân, cây xanh và các hồ nước ở hai bên. Ở giữa là con đường chính dẫn đến Đại Trung môn (cổng Đại Trung).

Đại Trung môn có cấu trúc ba gian, lợp mái ngói. Hai bên có hai cửa phụ là Thành Đức môn và Đạt Tài môn, tượng trưng cho sự đề cao đức và tài trong Nho giáo.

Qua Đại Trung môn chính là Khuê Văn Các. Được xây dựng năm 1805 dưới triều Nguyễn, Khuê Văn Các là một trong những công trình nổi bật nhất của quần thể di tích.

Công trình có mặt bằng vuông, gồm hai tầng tám mái. Phần dưới là bốn trụ gạch để trống bốn phía; phần trên là kiến trúc gỗ, với các cửa tròn và những con tiện gợi hình ảnh tia sáng tỏa ra từ sao Khuê.

Sự độc đáo của Khuê Văn Các nằm ở cách kết hợp giữa kết cấu giản dị và hình thức giàu tính biểu tượng. Bốn trụ gạch tạo bộ khung vững chắc, trong khi tầng gác bằng gỗ cùng hệ mái nhiều lớp làm công trình trở nên thanh thoát.

Khoảng trống ở tầng dưới giúp tầm nhìn không bị chắn kín, khiến Khuê Văn Các vừa là điểm nhấn kiến trúc vừa không phá vỡ sự thông thoáng của trục không gian.

Hai bên Khuê Văn Các có Bi Văn môn và Súc Văn môn, dẫn vào khu vực đặt bia tiến sỹ. Tên hai cổng này có nghĩa là lời văn sáng đẹp và hàm súc - ca ngợi vẻ đẹp của văn chương.

Đi qua Khuê Văn Các là đến giếng Thiên Quang. Giếng có hình vuông, ở trung tâm khu vực. Hai bên giếng là hai dãy nhà bia - 82 bia tiến sỹ.

Mỗi tấm bia đều được đặt trên lưng rùa. 82 bia tiến sỹ ghi danh 1.304 nhà trí thức khoa bảng trong các kỳ thi từ năm 1442-1779.

Năm 2010, 82 tấm bia tiến sỹ được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận là Di sản Tư liệu thế giới thuộc Chương trình Ký ức Thế giới.

Nếu Khuê Văn Các gây ấn tượng bằng hình khối kiến trúc, khu vực giếng Thiên Quang và vườn bia lại nổi bật bởi sự cân bằng giữa công trình, mặt nước và khoảng không.

Các dãy bia được tổ chức theo hàng lối, tạo nhịp điệu thị giác và giữ cho không gian không bị chia cắt thành những điểm rời rạc. Cách bố trí này còn cho thấy sự gắn kết giữa kiến trúc và chức năng văn hóa của di tích.

Tiếp sau khu vực giếng Thiên Quang và bia tiến sĩ là Đại Thành môn (cổng Đại Thành). Tương tự Đại Trung môn, Đại Thành môn cũng gồm ba gian, hai bên có hai cổng nhỏ là Kim Thanh môn và Ngọc Chấn môn.

Tên hai cổng gợi ý nghĩa về sự mở đầu và kết thúc trong một cuộc tấu nhạc, tương ứng với tiếng chuông và tiếng khánh.

Từ Đại Thành môn, đi qua khoảng sân rộng là khu Đại bái và điện Đại Thành nằm nối tiếp nhau. Đại bái và điện Đại Thành được bố trí theo trục trung tâm, hai bên là hai dãy nhà tả vu và hữu vu.

Đại bái gồm chín gian, xây trên nền cao hơn mặt sân 30cm, xung quanh nền bó vỉa gạch, mái lợp ngói mũi hài. Điện Đại Thành gồm chín gian, chính giữa có ngai lớn.

So với các khu vực phía trước, nơi có nhiều yếu tố cảnh quan và các điểm nhấn kiến trúc, khu Đại Thành tập trung hơn vào công trình thờ tự. Sự chuyển đổi này tạo nên nhịp điệu không gian rõ ràng, đồng thời làm nổi bật chức năng ban đầu của Văn Miếu là nơi thờ Khổng Tử và các bậc hiền tài.

Ở phía sau khu Đại Thành là khu Thái Học, gắn với lịch sử Quốc Tử Giám - trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam. Nếu khu vực phía trước nổi bật với chức năng thờ tự, thì khu Thái Học gắn với hoạt động giáo dục, đào tạo nhân tài qua các thời kỳ.

Trong lịch sử, Quốc Tử Giám có các công trình phục vụ việc học, nơi ở của học sinh và hoạt động đào tạo (giảng đường, nhà Minh Luân, ký túc xá dành cho giám sinh và kho lưu trữ ván in sách). Tuy nhiên, nhiều công trình cũ không còn tồn tại.

Nhà Thái Học ngày nay được khởi công xây dựng vào năm 1999 trên nền đất xưa, theo phong cách kiến trúc truyền thống. Công trình hoàn thành vào năm 2000 nhân kỷ niệm 990 năm Thăng Long Hà Nội, với các hạng mục gồm Tiền đường, Hậu đường, tả vu, hữu vu, nhà chuông và nhà trống, được bố trí trong không gian có sân và cây xanh. Cách tổ chức này tiếp tục duy trì nguyên tắc cân đối và phân lớp đã thể hiện ở các khu vực phía trước.

Di sản được làm mới bằng những sản phẩm du lịch trải nghiệm

Bên cạnh giá trị lịch sử và kiến trúc, Văn Miếu-Quốc Tử Giám đang từng bước mở rộng các sản phẩm du lịch theo hướng kết hợp giữa bảo tồn di sản và trải nghiệm văn hóa.

Nổi bật là tour đêm "Tinh hoa đạo học," đưa du khách khám phá di tích trong không gian ánh sáng nghệ thuật kết hợp trình chiếu công nghệ, âm thanh và kể chuyện lịch sử, tạo nên cách tiếp cận mới đối với một di sản gần một thiên niên kỷ.

Cùng với đó là các hoạt động giáo dục di sản dành cho học sinh, sinh viên; trải nghiệm viết thư pháp, in mộc bản, tìm hiểu khoa cử xưa và các workshop thủ công truyền thống được tổ chức thường xuyên tại Hồ Văn và Vườn Giám. Những hoạt động này giúp du khách không chỉ tham quan mà còn trực tiếp tương tác với các giá trị văn hóa.

Không gian triển lãm chuyên đề cũng liên tục được đổi mới, giới thiệu các chủ đề về lịch sử giáo dục, khoa bảng và văn hiến Thăng Long.

Các chương trình nghệ thuật như "Vườn Ánh sáng" hay các sự kiện văn hóa theo mùa góp phần mở rộng trải nghiệm cho khách trong nước và quốc tế.

Việc kết hợp giữa di sản vật thể, công nghệ trình diễn, hoạt động sáng tạo và giáo dục trải nghiệm đang tạo thêm sức sống mới cho Văn Miếu - Quốc Tử Giám, đồng thời góp phần kéo dài thời gian lưu trú của du khách tại trung tâm Hà Nội.

Gìn giữ di sản trong nhịp sống đương đại

Nhìn từ trên cao, Văn Miếu-Quốc Tử Giám hiện lên với trục chính xuyên suốt, các công trình được bố trí cân đối cùng những khoảng sân, hàng cây và mặt nước đan xen hài hòa.

Cấu trúc hiện nay không còn nguyên vẹn như thời Lý mà là kết quả của nhiều lần tu bổ, biến đổi và phục dựng qua các thời kỳ lịch sử. Chính quá trình tiếp nối ấy đã trở thành một phần giá trị của di tích, phản ánh sự gìn giữ và kế thừa của nhiều thế hệ.

Trong dòng chảy phát triển của Thủ đô, Văn Miếu-Quốc Tử Giám không chỉ là chứng tích của nền học thuật Việt Nam mà còn đang trở thành điểm đến văn hóa đặc sắc, nơi du khách có thể cảm nhận trọn vẹn sự giao thoa giữa lịch sử, kiến trúc và những trải nghiệm di sản được làm mới trong đời sống đương đại./.