Từ loại bỏ danh hiệu trên giấy đến hành trình tái cấu trúc làng nghề Hải Phòng
Việc một nghề vẫn đang duy trì và danh hiệu chính thức bị thu hồi cho thấy một thực tế: sự tồn tại của nghề và việc đáp ứng điều kiện để được công nhận là làng nghề không phải lúc nào cũng song hành.
Ngày 21/9/2026, Ủy ban Nhân dân thành phố Hải Phòng ban hành Quyết định số 3882/QĐ-UBND về việc thu hồi danh hiệu và bằng công nhận đối với 28 làng nghề trên địa bàn thành phố.
Tuy nhiên, quyết định thu hồi danh hiệu 28 làng nghề của Hải Phòng không phải là dấu chấm hết, mà là bước ngoặt đánh giá và nhìn nhận lại những danh hiệu trên giấy, đưa sản xuất thành mô hình tập trung và tái sinh giá trị di sản theo hướng bền vững.

Tại Mật Sơn, phường Chu Văn An, tiếng chẻ chít, đóng vòng, bó chổi vẫn là một phần nhịp sống của những hộ gia đình gắn bó với nghề làm chổi truyền thống. Trải qua nhiều thế hệ, nghề làm chổi chít nơi đây đã không ít lần đứng trước sức ép cạnh tranh của các sản phẩm công nghiệp, nhưng vẫn được duy trì nhờ những người thợ không muốn từ bỏ sinh kế và nghề nghiệp cha ông để lại.
Theo ghi nhận của thành phố Hải Phòng, tính đến tháng 6/2026, địa phương có gần 100 hộ gia đình gắn bó với nghề làm chổi chít. Sản phẩm chổi chít Mật Sơn cũng đã được công nhận OCOP 3 sao, tạo thêm cơ hội mở rộng thị trường thông qua cải tiến mẫu mã và các kênh bán hàng trực tuyến.
Thế nhưng, ngày 21/9/2026, Ủy ban Nhân dân thành phố Hải Phòng ban hành Quyết định số 3882/QĐ-UBND về việc thu hồi danh hiệu, bằng công nhận đối với 28 làng nghề trên địa bàn, trong đó có làng nghề sản xuất chổi chít Mật Sơn.
Sự đối lập giữa một nghề vẫn đang được duy trì trong đời sống và danh hiệu chính thức bị thu hồi cho thấy một thực tế: sự tồn tại của nghề và việc đáp ứng đầy đủ điều kiện để được công nhận là làng nghề không phải lúc nào cũng song hành.
Theo Nghị định số 52/2018/NĐ-CP của Chính phủ về phát triển ngành nghề nông thôn, một làng nghề được công nhận phải đáp ứng đồng thời ba điều kiện: tối thiểu 20% tổng số hộ trên địa bàn tham gia hoạt động ngành nghề nông thôn; hoạt động sản xuất, kinh doanh ổn định ít nhất hai năm liên tục; đáp ứng các điều kiện bảo vệ môi trường theo quy định. Những làng nghề sau khi được công nhận nhưng không còn đáp ứng tiêu chí sẽ bị thu hồi bằng công nhận.
Qua rà soát, Hải Phòng xác định 28 làng nghề không còn đáp ứng các tiêu chí theo quy định, đồng thời không còn khả năng phục hồi, phát triển. Danh sách trải rộng trên nhiều lĩnh vực sản xuất truyền thống như mộc, thêu ren, mây tre đan, làm chổi chít, làm hương, dệt chiếu cói và chế biến thực phẩm. Trong số này, 13 làng nghề không có phương án bảo vệ môi trường; một trường hợp là làng nghề nuôi trồng thủy sản Tân Thành, phường Dương Kinh, không còn phù hợp với quy hoạch phát triển chung của địa phương.

Như vậy, việc thu hồi không chỉ xuất phát từ sự suy giảm số lượng hộ làm nghề, mà còn phản ánh những bất cập kéo dài trong tổ chức sản xuất, hiệu quả kinh tế và trách nhiệm môi trường.
Sự suy giảm của làng nghề không phải hiện tượng diễn ra trong một sớm một chiều. Đằng sau những tấm bằng không còn đáp ứng tiêu chí là quá trình chuyển dịch lao động, thay đổi nhu cầu thị trường và những hạn chế tích tụ trong mô hình sản xuất nhỏ lẻ.
Với nhiều nghề thủ công, thu nhập không ổn định, thời gian lao động kéo dài và đầu ra phụ thuộc vào thương lái khiến việc giữ chân lao động trẻ ngày càng khó khăn. Khi các khu công nghiệp, doanh nghiệp sản xuất và lĩnh vực dịch vụ mở ra nhiều lựa chọn việc làm với mức thu nhập đều đặn hơn, nghề truyền thống dần mất đi lợi thế cạnh tranh về sinh kế.
Trong khi đó, không ít cơ sở sản xuất vẫn duy trì phương thức hoạt động dựa trên kinh tế hộ, nằm xen kẽ trong khu dân cư. Không gian sinh hoạt và không gian sản xuất chồng lấn khiến việc đầu tư máy móc, xử lý chất thải và kiểm soát tiếng ồn gặp nhiều hạn chế.
Đối với những ngành nghề sử dụng lò nung, nhiên liệu, máy móc công suất lớn hoặc phát sinh chất thải trong quá trình chế biến, những bất cập này càng trở nên rõ rệt. Khi quy mô sản xuất mở rộng nhưng hạ tầng xử lý môi trường không theo kịp, sức ép không chỉ đặt lên người lao động mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của cộng đồng dân cư.
Bài toán đặt ra vì thế không đơn thuần là làm thế nào để giữ lại một nghề truyền thống, mà còn là tổ chức nghề ấy ở đâu, bằng phương thức nào và trong điều kiện môi trường ra sao để vừa bảo đảm sản xuất, vừa không làm ảnh hưởng đến chất lượng sống của người dân.
Tuy nhiên, việc thu hồi danh hiệu của 28 làng nghề không hẳn là một câu chuyện đáng buồn, mà nên được nhìn nhận như hồi chuông cảnh tỉnh về những giới hạn của mô hình phát triển cũ và yêu cầu đổi mới để thích ứng.

Trong số những làng nghề “đứng ngoài” danh sách bị thu hồi danh hiệu, gốm Chu Đậu và cơ khí, đúc Mỹ Đồng là minh chứng tiêu biểu cho việc lựa chọn hướng chuyển đổi phù hợp, giúp làng nghề đứng vững thành công giữa vòng xoáy phát triển và thay đổi không ngừng của thị trường.
Bởi đối với những người dân tại đây, giữ nghề không phải là níu giữ những gì đã cũ, mà là tìm ra cách để những giá trị truyền thống tiếp tục sống và tạo ra sinh kế trong thời đại mới.
Với làng nghề cơ khí, đúc Mỹ Đồng, câu chuyện bảo tồn nghề truyền thống gắn liền với yêu cầu thay đổi không gian sản xuất. Thành phố đã triển khai dự án đầu tư xây dựng và kinh doanh, vận hành, quản lý hạ tầng kỹ thuật Cụm công nghiệp làng nghề cơ khí và đúc Thủy Nguyên.
Dự án do Công ty Trách nhiệm hữu hạn Trung Hạnh làm chủ đầu tư, được triển khai trên địa bàn phường Lê Ích Mộc và phường Thiên Hương.
Khi đi vào hoạt động, cụm công nghiệp sẽ tạo mặt bằng tập trung để thu hút các cơ sở sản xuất cơ khí, đúc trên địa bàn Thủy Nguyên. Điểm đáng chú ý là quá trình di dời không chỉ phụ thuộc vào việc hoàn thành hạ tầng kỹ thuật.
Ngày 19/6/2026, Ủy ban Nhân dân phường Lê Ích Mộc đã tổ chức hội nghị làm việc với các hộ sản xuất, kinh doanh có nhu cầu vào hoạt động tại cụm công nghiệp. Tại đây, người dân và chủ đầu tư trao đổi về diện tích thuê đất, mặt bằng sản xuất, cơ chế đăng ký và điều kiện tham gia.
Lãnh đạo địa phương cũng yêu cầu chủ đầu tư công khai số lượng, diện tích các lô đất và nghiên cứu phân chia mặt bằng theo nhóm ngành nghề như khu đúc, khu gia công, cơ khí. Điều đó cho thấy, bên cạnh mục tiêu di dời còn cần bảo đảm phương án bố trí thực sự phù hợp với nhu cầu và khả năng đầu tư của từng cơ sở.
Về bản chất, mô hình Mỹ Đồng không phải là đưa nghề truyền thống biến mất khỏi làng quê. Đó là sự phân tách lại các chức năng, hoạt động sản xuất công nghiệp có nguy cơ gây ô nhiễm được bố trí ở không gian tập trung, trong khi không gian làng vẫn có thể duy trì các giá trị văn hóa, lịch sử và những hoạt động trình diễn nghề phù hợp.

Nếu Mỹ Đồng lựa chọn giải bài toán môi trường bằng cách tái bố trí không gian sản xuất, thì gốm Chu Đậu cho thấy một hướng đi khác, đưa giá trị di sản vào sản phẩm, thương hiệu và trải nghiệm du lịch.
Từ những dòng sản phẩm truyền thống, làng nghề từng bước kết hợp kỹ thuật thủ công với công nghệ sản xuất hiện đại, phát triển các mẫu mã mới nhưng vẫn giữ những đặc trưng về màu men, họa tiết và kỹ thuật trang trí. Một trong những dấu ấn nổi bật của gốm Chu Đậu là chiếc đĩa gốm vẽ 1.000 chữ “Long” bằng thư pháp, được vinh danh Kỷ lục Guinness thế giới năm 2019. Tác phẩm là minh chứng cho khả năng kết hợp kỹ thuật gốm truyền thống với sáng tạo nghệ thuật, đưa sản phẩm làng nghề vượt ra khỏi giá trị sử dụng thông thường.
Không dừng lại ở câu chuyện di sản, gốm Chu Đậu còn từng bước xây dựng vị thế trên thị trường thông qua chương trình OCOP. Giá trị của mô hình này còn được mở rộng thông qua hoạt động du lịch trải nghiệm. Du khách không chỉ tìm hiểu lịch sử dòng gốm cổ, tham quan không gian trưng bày mà còn được quan sát nghệ nhân tạo tác và trực tiếp trải nghiệm các công đoạn làm gốm.
Như vậy, sản phẩm gốm không còn chỉ được bán dưới dạng một món đồ thủ công. Giá trị kinh tế được mở rộng từ câu chuyện lịch sử, kỹ thuật chế tác, thương hiệu, hoạt động trải nghiệm cho đến dịch vụ phục vụ du khách. Đây chính là điểm khác biệt quan trọng trong cách phát triển làng nghề, di sản không chỉ được bảo tồn bằng việc lưu giữ hiện vật hay tái hiện quy trình sản xuất, mà còn cần được đưa vào đời sống kinh tế, tạo ra nhu cầu thị trường và cơ hội việc làm.
Dù lựa chọn dịch chuyển không gian sản xuất, khai thác giá trị di sản hay chuyển đổi sinh kế, điểm chung của những hướng đi này là không giữ nghề bằng mọi giá theo cách cũ, mà tìm kiếm điều kiện để nghề tiếp tục tồn tại và tạo ra giá trị trong bối cảnh mới. Đây cũng là tiền đề để Hải Phòng định hình một mô hình phát triển làng nghề bền vững hơn, nơi bảo tồn truyền thống không tách rời đổi mới sản xuất và nâng cao đời sống người dân.

Đặt trong bức tranh chung, quy mô và vai trò kinh tế của hệ thống làng nghề Hải Phòng càng cho thấy yêu cầu phải nhìn nhận vấn đề một cách toàn diện. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Hải Phòng, tính đến tháng /2026, thành phố có 78 làng nghề được công nhận, trong đó 32 làng nghề truyền thống. Các làng nghề có 7397 cơ sở sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm cho 26386 lao động với thu nhập bình quân khoảng 7 triệu đồng/người/tháng. Đáng chú ý, 96,92% số cơ sở sản xuất, kinh doanh là hộ gia đình.
Những con số này cho thấy làng nghề không chỉ là không gian lưu giữ kỹ thuật thủ công hay bản sắc văn hóa, mà còn là một cấu phần quan trọng của kinh tế nông thôn, gắn trực tiếp với việc làm và thu nhập của người dân.
Bởi vậy, thu hồi danh hiệu không thể đồng nghĩa với việc chấm dứt hoạt động sản xuất hoặc buông lỏng quản lý đối với các cơ sở còn hoạt động hợp pháp. Ngược lại, đây phải là điểm bắt đầu của một quá trình đánh giá lại năng lực sản xuất, nhu cầu chuyển đổi và khả năng duy trì sinh kế ở từng địa phương.
“Việc thu hồi danh hiệu, bằng công nhận không làm ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân đang hoạt động sản xuất, kinh doanh. Việc quản lý hoạt động sản xuất, kinh doanh, đất đai, môi trường và các nội dung có liên quan tiếp tục được thực hiện theo quy định của pháp luật hiện hành,” Quyết định 3882/QĐ-UBND của UBND thành phố Hải Phòng nêu rõ.
Làng nghề truyền thống không chỉ là một địa danh hành chính, mà là nơi lưu giữ kỹ thuật sản xuất, tinh hoa nghệ nhân, thiết kế sản phẩm và bản sắc văn hóa cộng đồng. Yêu cầu đặt ra là phải thay đổi tư duy quản trị, bảo tồn làng nghề không đồng nghĩa với việc cố giữ bằng được danh hiệu trên giấy.
Từ những trường hợp tiêu biểu trên, có thể thấy việc cần làm là xem xét quy hoạch lại không gian sản xuất theo đặc thù từng ngành nghề. Những cơ sở có nguy cơ gây ô nhiễm cần được ưu tiên bố trí vào các cụm có hạ tầng đồng bộ, hệ thống xử lý chất thải đạt yêu cầu và phương án di dời khả thi. Quá trình này phải đi cùng chính sách hỗ trợ vốn, mặt bằng và đổi mới công nghệ, đặc biệt đối với các hộ sản xuất nhỏ để tránh khiến mục tiêu tổ chức lại sản xuất vô tình trở thành sức ép đối với sinh kế.
Cùng với quy hoạch, việc phân loại làng nghề cần trở thành cơ sở để xây dựng chính sách phù hợp với từng nhóm. Với những làng nghề còn đáp ứng tiêu chí, thành phố cần tiếp tục hỗ trợ nâng cao năng lực cạnh tranh, cải tiến công nghệ và mở rộng thị trường. Với những làng nghề vẫn còn hoạt động nhưng thiếu một số điều kiện, cần xây dựng lộ trình khắc phục, ưu tiên giải quyết những khó khăn về môi trường, lao động và tổ chức sản xuất.
Đối với những nơi không còn khả năng duy trì nghề, chính sách cần tập trung vào chuyển đổi sinh kế, đào tạo nghề và bảo tồn có chọn lọc những giá trị văn hóa còn lại.
Đặc biệt, việc phát triển sản phẩm làng nghề cần được đặt trong mối liên hệ chặt chẽ với chương trình OCOP và du lịch di sản. Tiêu chuẩn OCOP cần trở thành động lực để các cơ sở cải thiện chất lượng, bao bì, truy xuất nguồn gốc, câu chuyện sản phẩm và năng lực tiếp cận thị trường.
Cùng với đó, những làng nghề có tiềm năng cần được kết nối với các tuyến du lịch, không gian văn hóa và điểm đến đặc trưng của thành phố. Cần xây dựng các trải nghiệm có chiều sâu, từ tìm hiểu lịch sử nghề, quan sát nghệ nhân chế tác, trực tiếp thực hành đến mua sắm sản phẩm và sử dụng dịch vụ tại địa phương.

Bên cạnh việc mở rộng thị trường, việc đào tạo lao động trẻ, hỗ trợ truyền nghề và khuyến khích người thợ tiếp cận phương thức kinh doanh mới cũng cần được quan tâm sâu sắc. Một trong những thách thức lớn nhất của làng nghề hiện nay không chỉ nằm ở thiếu vốn hay công nghệ, mà còn ở nguy cơ đứt gãy sự kế thừa giữa các thế hệ.
Công nghệ có thể thay thế những công đoạn nặng nhọc, nhưng sự tinh tế trong chế tác, kinh nghiệm lựa chọn nguyên liệu và tri thức bản địa của nghệ nhân vẫn là những yếu tố tạo nên giá trị khác biệt cho sản phẩm thủ công.
Quyết định thu hồi danh hiệu và bằng công nhận đối với 28 làng nghề là một dấu mốc cho thấy Hải Phòng đang nhìn nhận lại thực trạng phát triển ngành nghề nông thôn. Nhưng đối mặt với vấn đề mới chỉ là bước đầu. Thách thức lớn hơn nằm ở việc tổ chức lại hoạt động sản xuất mà không làm đứt gãy sinh kế, đưa công nghệ vào làng nghề nhưng không đánh mất giá trị truyền thống, phát triển du lịch nhưng bảo đảm người dân địa phương được hưởng lợi từ di sản của chính mình.
Mang nghề ra khỏi làng không phải để nghề rời xa cộng đồng, mà để tìm cho nghề một không gian phát triển tốt hơn, nơi giá trị truyền thống có thể song hành với sinh kế, công nghệ và những yêu cầu của một nền kinh tế bền vững./.
