Nghệ sỹ xiếc Thành phố Hồ Chí Minh giành giải Bạc tại Minsk, mở ra cơ hội phát triển và hợp tác quốc tế cho nghệ thuật xiếc Việt Nam, thúc đẩy đào tạo và sáng tạo nghệ thuật.

Hai nghệ sỹ xiếc của Thành phố Hồ Chí Minh vừa giành giải Bạc tại Liên hoan Nghệ thuật Xiếc quốc tế Minsk lần thứ 4.

Đây không chỉ ghi nhận một tiết mục thành công trên sân khấu quốc tế, mà còn cho thấy khả năng cạnh tranh, dư địa phát triển cũng như những vấn đề đặt ra đối với nghệ thuật xiếc trong nước.

Trong bối cảnh Thành phố đang đầu tư các thiết chế văn hóa mới và đẩy mạnh giao lưu quốc tế, yêu cầu đào tạo lực lượng kế thừa, nâng cao kỹ thuật biểu diễn, phát triển tác phẩm và mở rộng hợp tác đang trở nên cấp thiết hơn.

Khẳng định năng lực trên đấu trường quốc tế

Liên hoan Nghệ thuật Xiếc quốc tế Minsk lần thứ 4 diễn ra từ ngày 17-20/9 tại Rạp Xiếc quốc gia Belarus, quy tụ nghệ sỹ đến từ 21 quốc gia với 31 tiết mục.

Kết quả chung cuộc có một giải Grand Prix, ba giải Vàng, ba giải Bạc và ba giải Đồng. Hai nghệ sỹ Thanh Hoa và Hiển Phước của Trung tâm Nghệ thuật Thành phố Hồ Chí Minh giành giải Bạc với tiết mục đu dây đôi "Khoảnh khắc tình yêu" (Moment of Love).

Theo ông Lê Hồng Sơn, Giám đốc Trung tâm Nghệ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, liên hoan có sự góp mặt của nhiều quốc gia có nền xiếc phát triển như Nga, Belarus, Trung Quốc, Triều Tiên...

Trong môi trường cạnh tranh đó, "Khoảnh khắc tình yêu" được đánh giá cao không chỉ ở kỹ năng, kỹ thuật mà còn ở sự ăn ý và khả năng biểu đạt cảm xúc của hai nghệ sỹ.

Theo ông Lê Hồng Sơn, đây cũng là một gợi mở quan trọng đối với quá trình xây dựng tác phẩm xiếc hiện nay, kỹ thuật khó vẫn là nền tảng nhưng một tiết mục muốn tạo dấu ấn cần đạt sự hài hòa giữa kỹ năng biểu diễn, âm nhạc, hình thể, cảm xúc và tổng thể sân khấu.

Giải Bạc càng có ý nghĩa khi Thanh Hoa vừa trở lại nghề sau thời gian sinh con và gần hai năm gián đoạn biểu diễn tiết mục cùng Hiển Phước. Con mới 10 tháng tuổi, Thanh Hoa bắt đầu trở lại biểu diễn khi sinh em bé được khoảng 5 tháng.

Nữ nghệ sỹ chia sẻ thể lực và khả năng chịu đựng của cơ thể không còn như trước, chỉ riêng việc hoàn thành trọn vẹn tiết mục trên sân khấu Minsk đã là một thử thách lớn. Sau khi biểu diễn kết thúc, cảm xúc của Thanh Hoa và Hiển Phước vỡ òa bởi với cô trước tiên là mình chiến thắng bản thân mình.

Với Hiển Phước, lần trở lại sân chơi quốc tế sau quãng thời gian gián đoạn cũng đặt ra không ít áp lực. Nghệ sỹ cho biết thời gian tập lại tiết mục khá ngắn, trong khi việc không biểu diễn thường xuyên khiến nhiều cảm giác nghề nghiệp gần như phải bắt đầu lại. Tuy vậy, chính những cuộc tranh tài quốc tế giúp nghệ sỹ nhìn thấy những yêu cầu mới về kỹ thuật, nghệ thuật biểu diễn và cách sáng tạo tác phẩm.

Hiển Phước là nghệ sỹ xiếc thế hệ thứ ba trong gia đình và đã có gần 30 năm tiếp xúc, tập luyện với nghề. Anh cùng Thanh Hoa từng tham dự nhiều liên hoan quốc tế và giành nhiều thành tích.

Theo Hiển Phước, qua mỗi lần cọ xát, điều quan trọng nhất không chỉ là giải thưởng mà còn là cơ hội nhìn lại trình độ của mình trong tương quan với các nền xiếc mạnh như Nga, Trung Quốc hay Triều Tiên, từ đó tiếp tục đổi mới để nâng chất lượng nghệ thuật xiếc Việt Nam.

Khoảng trống đào tạo và lực lượng kế thừa

Từ thành tích của Thanh Hoa và Hiển Phước, câu chuyện đào tạo nguồn nhân lực tiếp tục được những người làm nghề đặt ra.

Nghệ sỹ Nhân dân Lưu Thị Bích Liên, người trực tiếp hướng dẫn hai nghệ sỹ, cho rằng khó khăn lớn của xiếc Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay là chưa có cơ sở đào tạo chuyên sâu tại chỗ.

Muốn theo học bài bản, học viên thường phải ra Hà Nội trong thời gian dài. Điều này gây trở ngại cho việc tuyển sinh, nhất là khi nhiều gia đình còn cân nhắc trước một nghề đòi hỏi tập luyện sớm, cường độ cao và thời gian đào tạo dài.

Trong khi đó, qua những liên hoan quốc tế, các quốc gia có nền xiếc phát triển đều cho thấy lực lượng kế thừa được duy trì liên tục. Nghệ sỹ trẻ xuất hiện thường xuyên, kỹ thuật cao và được đặt trong môi trường biểu diễn chuyên nghiệp từ sớm.

Theo Nghệ sỹ Nhân dân Lưu Thị Bích Liên, những khó khăn này càng cho thấy Thành phố cần có cách tiếp cận khác trong đào tạo. Nếu chưa thể ngay lập tức hình thành một cơ sở đào tạo dài hạn hoàn chỉnh, có thể tăng cường các chương trình tập huấn, hợp tác chuyên môn và mời chuyên gia quốc tế đến hướng dẫn, tạo thêm không gian biểu diễn để nghệ sĩ được cọ xát thường xuyên.

Từ chính quá trình chuẩn bị cho Liên hoan Minsk, Nghệ sỹ Nhân dân Lưu Thị Bích Liên cho rằng khoảng cách giữa tập luyện và biểu diễn thực tế là rất lớn. Một nghệ sỹ có thể tập tốt trong phòng nhưng khi bước lên sân khấu quốc tế còn phải thích nghi với kích thước sân khấu, hệ thống tời, điểm treo đạo cụ, ánh sáng, không gian biểu diễn và áp lực khán giả.

Thời gian làm quen sân khấu tại Minsk khá ngắn, trong khi hành trình di chuyển dài và khác biệt ngôn ngữ càng làm tăng áp lực. "Có khi một buổi biểu diễn bằng cả mười lần tập luyện," Nghệ sỹ Nhân dân Lưu Thị Bích Liên chia sẻ, nhấn mạnh giá trị của việc tạo điều kiện để nghệ sỹ được biểu diễn và thi đấu thường xuyên.

Theo ông Lê Hồng Sơn, Trung tâm Nghệ thuật Thành phố hiện có khoảng 55 nghệ sỹ ở hai bộ môn chính là xiếc và rối. Trong ngắn hạn, đơn vị dự kiến tổ chức các chương trình nâng cao kỹ năng nghề, trong đó chú trọng cảm thụ âm nhạc, giải phóng hình thể, khả năng làm chủ sân khấu và sự tự tin của nghệ sỹ. Đây là những yếu tố ngày càng quan trọng khi xu hướng xiếc quốc tế không còn tập trung đơn thuần vào việc trình diễn kỹ thuật.

Qua liên hoan tại Belarus, nhiều tác phẩm kết hợp xiếc với múa, âm nhạc, công nghệ trình diễn và nhiều hình thức nghệ thuật khác. Có tiết mục chỉ khoảng hơn một giờ nhưng huy động số lượng lớn nghệ sỹ xiếc, nghệ sỹ múa cùng hệ thống kỹ thuật sân khấu để tạo nên một chỉnh thể. Bên cạnh kỹ năng cao của nghệ thuật xiếc, yếu tố tổng hòa nghệ thuật rất quan trọng.

Tạo tác phẩm mới, mở rộng hợp tác quốc tế

Cùng với nâng chất nguồn nhân lực, Trung tâm Nghệ thuật Thành phố xác định phải đầu tư trở lại những tiết mục đã có và hình thành các tác phẩm mới.

Theo ông Lê Hồng Sơn, nhiều tiết mục được xây dựng từ hơn 5 năm trước cần được nâng cấp độ khó kỹ thuật, tổ hợp động tác cũng như hình thức biểu diễn. Bởi trên sân khấu quốc tế, tiêu chí chấm không dừng lại ở việc hoàn thành động tác mà còn xem xét mức độ khó, tính sáng tạo và tổng thể nghệ thuật của tác phẩm.

Việc đầu tư tác phẩm mới cũng cần một lộ trình dài. Xiếc đòi hỏi thời gian để nghệ sỹ tích lũy kỹ thuật, hình thành tổ hợp động tác và phối hợp ổn định; không thể kỳ vọng mọi tác phẩm đầu tư trong một hoặc hai năm đều ngay lập tức đạt trình độ quốc tế. Tuy vậy, khi Thành phố đã có thêm các thiết chế văn hóa và điều kiện sân khấu tốt hơn, đây là cơ sở để nghệ sỹ thử nghiệm những hướng sáng tạo mới.

Một hướng khác được đặt ra là tận dụng hợp tác quốc tế để bù đắp những khoảng trống trong đào tạo. Trung tâm Nghệ thuật Thành phố dự kiến mở các lớp tập huấn ngắn hạn với chuyên gia nước ngoài, đồng thời tăng cường hợp tác với cơ sở đào tạo chuyên ngành để từng bước bổ sung nhân lực.

Chuyến tham dự Liên hoan Minsk cũng mở thêm các kết nối nghề nghiệp. Một số đại diện các đơn vị xiếc quốc tế bày tỏ mong muốn trao đổi nghệ sỹ, tham gia chương trình tại Thành phố Hồ Chí Minh cũng như hỗ trợ tổ chức liên hoan xiếc quốc tế. Trung tâm cũng dự kiến lựa chọn, mời một số tiết mục phù hợp tham gia các chương trình gala, liên hoan quốc tế tại Thành phố trong thời gian tới.

Đáng chú ý, Trung tâm đang hướng tới khả năng tổ chức liên hoan xiếc quốc tế tại Thành phố Hồ Chí Minh, qua đó không chỉ tạo sân chơi cho nghệ sỹ trong nước mà còn đưa công chúng Thành phố tiếp cận thường xuyên hơn với những thành tựu mới của xiếc thế giới.

Qua những ngày làm thành viên Ban giám khảo tại Minsk, ông Lê Hồng Sơn cho biết gần như toàn bộ khoảng 1.600 chỗ ngồi tại Rạp Xiếc quốc gia Belarus đều kín trong các buổi thi và gala.

Khán giả cổ vũ nghệ sỹ ngay cả khi động tác chưa thành công và sẵn sàng đứng lên vỗ tay trước những tiết mục gây xúc động. Không khí ấy cho thấy một nền nghệ thuật chỉ có thể phát triển bền vững khi đi cùng với lực lượng công chúng được nuôi dưỡng lâu dài.

Đối với Thành phố Hồ Chí Minh, một thị trường hơn 10 triệu dân cùng lượng khách du lịch lớn tạo ra dư địa đáng kể cho nghệ thuật biểu diễn. Khi thiết chế mới, đội ngũ nghệ sỹ, tác phẩm và hoạt động hợp tác quốc tế được kết nối thành một hệ sinh thái, xiếc có cơ hội vượt khỏi khuôn khổ những chương trình đơn lẻ để trở thành một sản phẩm văn hóa thường xuyên.

Giải Bạc tại Minsk vì thế không chỉ là thêm một huy chương trong bảng thành tích của Thanh Hoa, Hiển Phước hay Trung tâm Nghệ thuật Thành phố.

Quan trọng hơn, từ một cuộc tranh tài quốc tế, những người làm nghề có thêm căn cứ để nhìn rõ mình đang đứng ở đâu, còn thiếu điều gì và phải đầu tư vào đâu nếu muốn xiếc Thành phố Hồ Chí Minh tạo được vị thế bền vững hơn trên sân khấu quốc tế./.