Phó Giáo sư, Tiến sỹ Chu Thái Thành cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay không phải là thiếu thông tin mà là sự xuất hiện dày đặc của nhiều nguồn thông tin khác nhau trên các nền tảng số.

Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các nền tảng số đang làm thay đổi sâu sắc cách thức sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin. Trong bối cảnh đó, yêu cầu giữ vững độ tin cậy, nâng cao chất lượng thông tin và phát huy vai trò định hướng của báo chí chính thống được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặc biệt nhấn mạnh trong bài viết “Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số."

Từ góc nhìn của nhà quản lý báo chí chuyên ngành và những người làm công tác thông tin, xuất bản khoa học xã hội, các ý kiến cho rằng đổi mới công nghệ phải đi cùng với trách nhiệm xã hội, bảo đảm tính chính xác của thông tin và mở rộng khả năng lan tỏa tri thức chính thống trong môi trường số.

Giữ độ tin cậy trong dòng chảy thông tin số

Theo Phó Giáo sư, Tiến sỹ Chu Thái Thành, nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Tài nguyên và Môi trường, yêu cầu báo chí phải “nói đúng sự thật, nói trúng vấn đề và nói bằng trách nhiệm với Đảng, với Nhà nước, với nhân dân” mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu trong bài viết “Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số” đang đặt ra những đòi hỏi rất lớn đối với báo chí chuyên ngành trong bối cảnh bùng nổ thông tin trên không gian số.

Đối với lĩnh vực tài nguyên, môi trường và biến đổi khí hậu, nơi mỗi thông tin đều có thể tác động trực tiếp đến đời sống xã hội và tâm lý cộng đồng, việc bảo đảm độ chính xác của thông tin ngày càng trở nên quan trọng.

Phó Giáo sư, Tiến sỹ Chu Thái Thành cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay không phải là thiếu thông tin mà là sự xuất hiện dày đặc của nhiều nguồn thông tin khác nhau trên các nền tảng số.

Trong môi trường đó, báo chí chuyên ngành đang phải đối mặt với cuộc cạnh tranh gay gắt giữa tốc độ lan truyền thông tin và yêu cầu kiểm chứng khoa học. Một thông tin chưa đầy đủ về chất lượng không khí, một dữ liệu thiếu kiểm chứng về nguồn nước hay một nội dung bị cắt ghép liên quan đến thiên tai, đập thủy điện có thể lan truyền rất nhanh trên mạng xã hội, gây tâm lý hoang mang trong cộng đồng.

Trong khi đó, đặc thù của lĩnh vực tài nguyên và môi trường đòi hỏi phải dựa trên dữ liệu quan trắc, ý kiến chuyên gia và quá trình thẩm định nghiêm túc trước khi công bố. Chính trong bối cảnh đó, giá trị lớn nhất của báo chí chính thống không nằm ở việc đưa tin nhanh nhất mà ở khả năng kiểm chứng, giải thích và giúp công chúng hiểu đúng bản chất của vấn đề. Nếu chạy theo áp lực lượt xem hoặc xu hướng giật gân, báo chí sẽ tự làm suy giảm lợi thế quan trọng nhất của mình là độ tin cậy.

Từ bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Chu Thái Thành đặc biệt chú ý đến yêu cầu: “Đấu tranh không chỉ bằng khẩu hiệu, bằng lập trường, mà phải bằng chứng cứ, bằng lập luận, bằng ngôn ngữ chuẩn mực, bằng thái độ bình tĩnh và bằng uy tín nghề nghiệp." Đây chính là yêu cầu rất sát với thực tiễn hoạt động báo chí hiện nay.

Trong môi trường truyền thông số, khi thông tin đúng và sai có thể xuất hiện đồng thời trên nhiều nền tảng, báo chí không thể tham gia cuộc cạnh tranh bằng cảm xúc hay sự suy đoán mà phải bằng dữ liệu, chứng cứ và năng lực phân tích. Mỗi thông tin được công bố cần dựa trên quá trình kiểm chứng nghiêm túc để bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy.

Bên cạnh đó, việc yêu cầu báo chí phải “bám sát thực tiễn, tôn trọng sự thật, lấy lợi ích của nhân dân làm điểm xuất phát” có ý nghĩa đặc biệt đối với báo chí chuyên ngành. Những vấn đề liên quan đến môi trường, tài nguyên hay biến đổi khí hậu không chỉ là câu chuyện của các nhà khoa học mà còn liên quan trực tiếp đến sinh kế, sức khỏe và chất lượng cuộc sống của người dân. Vì vậy, nhà báo không chỉ phản ánh hiện tượng mà cần làm rõ nguyên nhân, tác động và những giải pháp có thể thực hiện được để giúp công chúng hiểu đầy đủ hơn về vấn đề.

Đối với yêu cầu báo chí phải góp phần bồi đắp văn hóa, đạo đức xã hội và khát vọng phát triển đất nước, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Chu Thái Thành cho rằng điều này đặc biệt cần thiết trong quá trình phản ánh các vấn đề môi trường và thiên tai. Nếu chỉ dừng lại ở những con số thiệt hại hoặc những hình ảnh gây chú ý, tác phẩm báo chí sẽ khó tạo ra giá trị xã hội bền vững. Điều quan trọng hơn là giúp công chúng hiểu được những tác động lâu dài của biến đổi khí hậu, nâng cao ý thức bảo vệ môi trường và thúc đẩy trách nhiệm cộng đồng đối với phát triển bền vững.

Một nội dung khác được Phó Giáo sư, Tiến sỹ Chu Thái Thành đặc biệt quan tâm là nhận định của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước: “Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, nền tảng số có thể hỗ trợ rất nhiều, nhưng không thể thay thế bản lĩnh chính trị, khả năng kiểm chứng, sự nhạy cảm nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội của nhà báo." Theo ông, đây là yêu cầu rất thời sự trong bối cảnh các công nghệ mới đang được ứng dụng ngày càng rộng rãi trong hoạt động báo chí. Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ xử lý dữ liệu, tìm kiếm thông tin hay trình bày nội dung, nhưng không thể thay thế vai trò kiểm chứng, đánh giá và trách nhiệm xã hội của người làm báo.

Để thực hiện yêu cầu “đổi mới mạnh mẽ phương thức làm nghề trong thời đại số,” Phó Giáo sư, Tiến sỹ Chu Thái Thành cho rằng các cơ quan báo chí cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, đồng thời đổi mới cách truyền tải thông tin để đưa những nội dung chuyên môn đến gần hơn với công chúng. Những dữ liệu phức tạp có thể được thể hiện bằng đồ họa thông tin, video ngắn hoặc các sản phẩm đa phương tiện. Cùng với đó là xây dựng đội ngũ nhà báo vừa có kiến thức chuyên sâu, vừa làm chủ công nghệ để đáp ứng yêu cầu của môi trường truyền thông số.

Lan tỏa tri thức chính thống trong môi trường số

Từ góc độ công tác thông tin, xuất bản và phát hành, Thạc sỹ Nguyễn Thị Bích Hạnh, Phó Trưởng phòng Hành chính Tổng hợp, phụ trách công tác In Phát hành, Viện Thông tin Khoa học xã hội (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng những yêu cầu về đổi mới tư duy và phương thức hoạt động được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu trong bài viết cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với lĩnh vực thông tin khoa học xã hội.

Đó là áp lực lớn nhất hiện nay không chỉ đến từ sự phát triển của công nghệ mà còn từ sự thay đổi trong thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng. Nếu trước đây các xuất bản phẩm khoa học xã hội chủ yếu phục vụ nghiên cứu chuyên sâu thì hiện nay yêu cầu đặt ra là phải mở rộng khả năng tiếp cận tới nhiều nhóm độc giả hơn mà vẫn bảo đảm giá trị học thuật và độ tin cậy của thông tin.

Từ thực tiễn công tác in và phát hành, Thạc sỹ Nguyễn Thị Bích Hạnh cho rằng việc đổi mới không đồng nghĩa với việc làm giảm chiều sâu của các công trình nghiên cứu mà cần tìm ra những phương thức phù hợp để đưa tri thức đến gần hơn với xã hội. Bên cạnh việc duy trì chất lượng và giá trị lưu trữ của các xuất bản phẩm truyền thống, các kết quả nghiên cứu cần được chuyển tải linh hoạt hơn trên môi trường số thông qua những hình thức phù hợp với thói quen tiếp nhận mới của công chúng.

Liên hệ với nhận định của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, việc chuyển đổi số không chỉ là sử dụng thêm công cụ mới mà còn là đổi mới tư duy làm nghề, quy trình sản xuất nội dung, quản trị dữ liệu, phương thức phân phối và tương tác với công chúng, bà cho rằng đây là định hướng rất sát với thực tiễn hoạt động thông tin khoa học hiện nay.

Cùng với yêu cầu mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, vấn đề bảo vệ tính chính thống của thông tin trên môi trường số cũng ngày càng trở nên quan trọng. Đối với các tài liệu khoa học xã hội, đặc biệt là những tư liệu lịch sử, văn hóa và nghiên cứu chuyên sâu, nguy cơ sao chép, cắt ghép hoặc sử dụng sai lệch nội dung có thể gây ra những hệ lụy không nhỏ đối với nhận thức xã hội.

Thạc sỹ Nguyễn Thị Bích Hạnh cho rằng việc ứng dụng công nghệ trong phát hành tài liệu số cần đi cùng với các giải pháp bảo vệ bản quyền, truy xuất nguồn gốc tài liệu và quản lý dữ liệu chặt chẽ. Đồng thời, các đơn vị làm công tác thông tin cần xây dựng quy trình kiểm soát chất lượng đối với cả bản in và bản số nhằm bảo đảm tính thống nhất, chính xác và độ tin cậy của thông tin trước khi đến với công chúng.

Để hiện thực hóa yêu cầu xây dựng nền báo chí và truyền thông hiện đại trong thời đại số, bà cho rằng cần có sự đầu tư đồng bộ về hạ tầng công nghệ, cơ sở dữ liệu và nguồn nhân lực. Bên cạnh đó, việc tăng cường phối hợp giữa các cơ quan nghiên cứu và các cơ quan báo chí sẽ góp phần đưa những kết quả nghiên cứu, những giá trị lịch sử và văn hóa đến gần hơn với công chúng bằng những hình thức phù hợp với môi trường truyền thông mới.

Theo Thạc sỹ Nguyễn Thị Bích Hạnh, khi tri thức khoa học được lan tỏa hiệu quả trên nền tảng số nhưng vẫn bảo đảm tính chính xác, khách quan và độ tin cậy, các sản phẩm thông tin chính thống sẽ phát huy tốt hơn vai trò định hướng nhận thức, góp phần giúp công chúng hiểu đúng các vấn đề của đất nước và giữ vững vị thế của báo chí cách mạng trong thời đại số./.