Trung tâm Công nghiệp-Năng lượng: 'Chìa khóa' mở ra không gian tăng trưởng mới

Việc chuyển đổi tư duy từ phát triển các dự án năng lượng đơn lẻ sang mô hình Trung tâm Công nghiệp-Năng lượng được kỳ vọng sẽ kiến tạo các "cực tăng trưởng" mới, tạo động lực mạnh mẽ cho nền kinh tế.

Hình thành các trung tâm công nghiệp-năng lượng tích hợp được xác định là hướng đi chiến lược, vừa giải bài toán an ninh năng lượng, vừa tạo động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số nhiều năm liên tiếp.

Đây là nhận định được đưa ra tại tọa đàm "Trung tâm Công nghiệp-Năng lượng quốc gia: Kiến tạo động lực tăng trưởng mới" do Tạp chí Năng lượng Mới/PetroTimes tổ chức sáng 18/11 tại Hà Nội.

Định hướng hình thành các trung tâm công nghiệp-năng lượng quốc gia đã được đề cập trong nhiều văn kiện quan trọng, gồm Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; Nghị quyết 20-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV và Kết luận 76-KL/TW của Bộ Chính trị.

Theo đó, các trung tâm này sẽ tích hợp khí, khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG), điện, lọc hóa dầu và năng lượng tái tạo tại những địa phương có lợi thế. Ngày 16/10 vừa qua, Bộ Chính trị đã đồng ý chủ trương về cơ chế đặc thù cho các trung tâm và hiện Quốc hội đang xem xét nội dung này.

Dung Quất có thể trở thành hạt nhân lọc hóa dầu

Ông Mai Tuấn Đạt, Phó Tổng Giám đốc Tổng Công ty Lọc hóa dầu Việt Nam (BSR) cho biết sau gần hai thập kỷ vận hành, Nhà máy Lọc dầu Dung Quất đã sản xuất hơn 103,5 triệu tấn sản phẩm, đạt doanh thu hơn 1,8 triệu tỷ đồng, nộp ngân sách khoảng 245.000 tỷ đồng và đáp ứng hơn 30% nhu cầu xăng dầu cả nước. Riêng 10 tháng năm 2026, BSR sản xuất 6,81 triệu tấn sản phẩm, doanh thu hợp nhất đạt 188.896 tỷ đồng, lợi nhuận sau thuế đạt 27.029 tỷ đồng. Nhà máy duy trì vận hành an toàn ở mức bình quân khoảng 123% công suất thiết kế.

Theo ông Đạt, đây là nền tảng để BSR chuyển từ vai trò doanh nghiệp sản xuất, cung ứng nhiên liệu sang doanh nghiệp hạt nhân kết nối các chuỗi giá trị công nghiệp-năng lượng tại Dung Quất. Doanh nghiệp hiện có lợi thế về hệ thống cảng, kho chứa, đường ống, điện, hơi, nước và khoảng 67ha đất sạch liền kề nhà máy, sẵn sàng kết nối với các dự án hóa dầu, nhiên liệu hàng không bền vững (SAF), nhiên liệu tổng hợp và kho dự trữ dầu thô.

BSR định hướng chuyển dịch cơ cấu sản phẩm theo hướng chế biến sâu, gia tăng giá trị hóa dầu và phát triển năng lượng xanh. Trọng tâm là dự án nâng cấp, mở rộng Nhà máy Lọc dầu Dung Quất với tổng mức đầu tư 36.397 tỷ đồng, nâng công suất lên 171.000 thùng/ngày; nghiên cứu tổ hợp hóa dầu công suất 6-7 triệu tấn/năm và phát triển các sản phẩm như xăng E10, SAF, nhiên liệu hàng hải bền vững, diesel sinh học B5 và nhiên liệu tổng hợp.

Tuy nhiên, để hình thành trung tâm công nghiệp-năng lượng quốc gia, theo tính toán của BSR, cần huy động khoảng 16,1-20,5 tỷ USD, trong đó 14-17,5 tỷ USD cần được huy động đến năm 2030. Doanh nghiệp kiến nghị 10 nhóm cơ chế đặc thù liên quan đến thủ tục đầu tư, đất đai, thuế, tín dụng, nhân lực, phân cấp quản lý và quy hoạch tổng thể nhằm tạo môi trường thuận lợi thu hút nhà đầu tư.

Ông Mai Tuấn Đạt, Phó Tổng Giám đốc Tổng Công ty Lọc hóa dầu Việt Nam cho biết để hình thành trung tâm công nghiệp-năng lượng quốc gia, BSR cần huy động khoảng 16,1-20,5 tỷ USD. (Ảnh: PV/Vietnam+)

"Phát huy vai trò hạt nhân của BSR không chỉ là mở rộng quy mô sản xuất mà quan trọng hơn là kết nối doanh nghiệp, tích hợp hạ tầng, công nghệ và nguồn lực, từng bước hình thành hệ sinh thái công nghiệp-năng lượng có tính liên kết cao, tạo động lực tăng trưởng mới cho Dung Quất và khu vực miền Trung," ông Đạt khẳng định.

Năng lượng tái tạo và bài toán làm chủ chuỗi cung ứng

Bên cạnh lĩnh vực lọc hóa dầu, năng lượng tái tạo cũng là một trụ cột quan trọng. Tiến sỹ Dư Văn Toán, Viện Khoa học Khí tượng thủy văn, Môi trường và Biển (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) chỉ ra rằng, xu hướng toàn cầu đang chuyển dịch sang mô hình tích hợp các nguồn điện gió, điện mặt trời trực tiếp với các khu công nghiệp, cảng biển và cơ sở chế tạo.

"Mô hình này tạo ra một hệ sinh thái cộng sinh. Các nhà máy sử dụng chung hạ tầng, tận dụng nhiệt thải, tái sử dụng nước. Nó không chỉ phục vụ các ngành tiêu thụ nhiều năng lượng như luyện kim, ximăng mà còn mở ra không gian cho công nghiệp hỗ trợ như sản xuất thép, cáp điện, pin lưu trữ," ông Toán phân tích.

Dẫn chứng kinh nghiệm quốc tế, ông Toán cho biết Đan Mạch đã phát triển cảng Esbjerg thành trung tâm dịch vụ và chế tạo thiết bị điện gió ngoài khơi hàng đầu châu Âu. Trung Quốc cũng từng bước hình thành chuỗi cung ứng tương đối hoàn chỉnh, từ sản xuất thiết bị, chế tạo, lắp đặt đến vận hành và bảo trì dự án điện gió ngoài khơi. Các mô hình thành công tại Anh, Đức, Malaysia, Trung Đông và Qatar đều có điểm chung là quy hoạch tại khu vực ven biển, nơi có điều kiện kết nối cảng biển, nguồn năng lượng và khách hàng công nghiệp.

Để làm được điều này, vai trò của các doanh nghiệp dịch vụ kỹ thuật trong nước là then chốt. Ông Dương Quốc Huân, đại diện Tổng Công ty Cổ phần Dịch vụ Kỹ thuật Dầu khí Việt Nam (PTSC) nhấn mạnh công nghiệp chế tạo và dịch vụ kỹ thuật là nền tảng cốt lõi, kết nối các cực phát triển trong trung tâm công nghiệp-năng lượng. Trung tâm không chỉ tập trung vào nhà máy điện, khí hay lọc hóa dầu mà cần hình thành hệ sinh thái đủ mạnh để làm chủ toàn bộ các khâu từ thiết kế, chế tạo, lắp đặt đến vận hành và bảo dưỡng công trình năng lượng.

PTSC hiện đang tận dụng nền tảng năng lực từ ngành dầu khí để thâm nhập sâu vào chuỗi giá trị điện gió ngoài khơi toàn cầu, từ chế tạo chân đế turbine, trạm biến áp đến khâu vận chuyển, lắp đặt. Việc phát triển năng lực nội địa không chỉ giúp giữ lại dòng vốn đầu tư khổng lồ trong nước, giảm chi phí logistics mà còn tạo ra hàng chục ngàn việc làm chất lượng cao.

Tuy nhiên, PTSC vẫn đối mặt với tình trạng thiếu đơn hàng trong nước, nhu cầu vốn lớn cho hạ tầng dùng chung, thời gian hoàn vốn dài và nguy cơ thiếu nhân lực kỹ thuật chất lượng cao. Doanh nghiệp kiến nghị sớm triển khai các dự án điện gió ngoài khơi trong nước, xây dựng cơ chế đặc thù cho đầu tư hạ tầng dùng chung và thiết lập lộ trình nội địa hóa rõ ràng nhằm tạo thị trường, phát huy năng lực doanh nghiệp và giữ lại giá trị đầu tư trong nền kinh tế.

Mỗi trung tâm một thế mạnh riêng

Tiến sỹ Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam đánh giá việc chuyển từ phát triển dự án năng lượng riêng lẻ sang mô hình trung tâm tích hợp là chuyển đổi tư duy cần thiết và đúng đắn, xuất phát từ áp lực thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số trong nhiều năm liên tiếp.

Theo ông Thập, mỗi trung tâm cần được xây dựng dựa trên thế mạnh riêng. Dung Quất có thể đi đầu với hạt nhân là lọc hóa dầu. Vũng Tàu có thế mạnh về cơ khí, dịch vụ kỹ thuật dầu khí và hậu cần cảng biển. Cà Mau có nền tảng chuỗi khí-điện-đạm để mở rộng hoạt động công nghiệp và dịch vụ liên quan. Thành phố Hồ Chí Minh đang xây dựng hệ sinh thái công nghiệp theo hướng liên kết, trong khi Hà Tĩnh và Thanh Hóa khai thác lợi thế công nghiệp gắn với vị trí địa lý và hạ tầng cảng biển.

"Đây là bài học khi chúng ta thay đổi tư duy từ phát triển riêng rẽ, độc lập sang tư duy cộng hưởng, tận dụng hạ tầng dùng chung và chia sẻ mục tiêu phát triển. Đây là chủ trương rất đúng và chúng ta cần sớm hiện thực hóa các trung tâm này," tiến sỹ Nguyễn Quốc Thập nhấn mạnh.

Nhà báo Lê Hà Thanh Ngọc, Phó Tổng Biên tập Tạp chí Năng lượng Mới/PetroTimes phát biểu tại tọa đàm. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Phát biểu tại toạ đàm, Nhà báo Lê Hà Thanh Ngọc, Phó Tổng Biên tập Tạp chí Năng lượng Mới/PetroTimes nhận định để thực hiện mục tiêu tăng trưởng cao, Việt Nam cần bảo đảm nguồn năng lượng ổn định, đáp ứng đủ nhu cầu sản xuất và đời sống với chi phí hợp lý. Đây là một trong những cân đối lớn của nền kinh tế.

"Áp lực bảo đảm an ninh năng lượng càng lớn khi kinh tế thế giới biến động nhanh, trong khi sự phát triển của kinh tế xanh, kinh tế số và kinh tế tuần hoàn đang đặt ra những yêu cầu mới. Việc hình thành các trung tâm công nghiệp-năng lượng là hướng đi để đồng thời giải quyết bài toán cung ứng năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và tạo động lực tăng trưởng," ông Ngọc nhấn mạnh.

Để đưa định hướng vào thực tiễn, ông Ngọc cho rằng cần làm rõ hình thức triển khai, không gian hoạt động và các cơ chế, chính sách cần thiết./.

(Vietnam+)