TP Hồ Chí Minh tăng tối đa 20% biên chế, giữ lại 1.000 nhân sự xuất sắc trong hơn 5.000 người hoạt động không chuyên trách phải rời vị trí, bố trí riêng hơn 400 chuyên trách chuyển đổi số.

Mô hình chính quyền địa phương hai cấp sau một năm vận hành tại Thành phố Hồ Chí Minh đã chứng minh tính đúng hướng bằng những con số cải cách ấn tượng.

Tuy nhiên, việc gánh vác tới 1.475 nhiệm vụ ở cấp cơ sở trong bối cảnh biên chế tinh giản đã tạo ra những áp lực cơ học đè nặng lên đội ngũ nhân sự.

Để hóa giải "nút thắt" này, thành phố đã và đang kích hoạt đồng bộ nhiều giải pháp chiến lược, từ việc tăng tối đa 20% biên chế, giữ lại 1.000 nhân sự xuất sắc trong hơn 5.000 người hoạt động không chuyên trách phải rời vị trí, bố trí riêng hơn 400 chuyên trách chuyển đổi số cho đến việc áp dụng chính sách đãi ngộ đặc thù từ nguồn ngân sách độc lập.

Áp lực từ “cuộc cách mạng” quản trị đô thị

Việc thay đổi một thói quen quản lý hành chính kéo dài suốt 80 năm qua (ba cấp chính quyền) được đồng chí Trần Lưu Quang, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh thẳng thắn nhìn nhận là một “cuộc cách mạng." Mô hình mới cắt giảm triệt để các thủ tục trung gian, đưa quyền lực và trách nhiệm giải quyết công việc về sát dân nhất.

Báo cáo sơ kết, toàn Thành phố ghi nhận các thủ tục hành chính, giấy tờ “con” đã được cắt giảm từ 30-40%. Đặc biệt, việc ứng dụng triệt để mã định danh và tài khoản VNeID đã xóa bỏ hoàn toàn khái niệm sổ hộ khẩu giấy, đơn giản hóa tối đa quy trình công chứng, sao y văn bản.

Tuy nhiên, mặt sau của “tấm huy chương” cải cách là áp lực đè nặng lên hệ thống hành chính cấp xã, phường.

Theo ông Vũ Hải Lý, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Phú Giáo, số lượng đầu việc phân cấp, ủy quyền cho cấp cơ sở tăng đột biến, với 1.108 nhiệm vụ phân cấp và gần 400 nhóm nhiệm vụ ủy quyền trực tiếp từ các sở, ngành, Thành phố. Tổng cộng, một ủy ban nhân dân xã, phường hiện nay phải gánh vác khoảng 1.475 nhiệm vụ theo luật định và thực tế địa phương.

Khối lượng công việc tăng gấp đôi, số lượng thủ tục hành chính tại một số phường sau sáp nhập nhảy vọt từ 150 lên 370 thủ tục nhưng biên chế lại bị siết chặt dẫn đến thiếu nhân sự cục bộ. Đơn cử, tại xã Phú Giáo, địa phương có diện tích rộng thứ hai của Thành phố Hồ Chí Minh định biên tối đa chỉ có 46 cán bộ, công chức cho khối ủy ban. Tình trạng “người mỏng, việc dày” diễn ra phổ biến ở các phòng, ban thiết yếu như: hạ tầng, kinh tế, địa chính, quy hoạch và văn hóa-xã hội.

Áp lực này thể hiện rõ qua thời gian làm việc thực tế của đội ngũ chuyên viên. Chị Nguyễn Bích Thuận, chuyên viên Trung tâm Phục vụ Hành chính công xã Củ Chi chia sẻ, hệ thống chạy rất tốt, đường truyền ổn định nhưng do lượng người quá đông nên cán bộ làm việc không ngơi tay suốt hai ca hành chính. Sau 17 giờ, nếu vẫn còn công dân đã bốc số, chúng tôi vẫn ở lại giải quyết đến 17 giờ 30 phút hoặc 18 giờ. Công tác tổng hợp dữ liệu, trả kết quả điện tử sau đó thường kéo dài đến gần 19 giờ mới hoàn thành. Áp lực công việc và gia đình cực kỳ lớn.

Không dừng lại ở áp lực thời gian, bài toán hóc búa nhất của chính quyền địa phương hai cấp nằm ở “độ vênh” về trình độ chuyên môn sâu. Sự xé lẻ các phòng ban chuyên môn cấp huyện trước đây khi đưa về cấp xã đã bộc lộ sự khập khiễng. Nhiều cán bộ từ khối đoàn thể được điều động sang làm công tác quản lý nhà nước như: Chủ tịch Ủy ban Nhân dân phường, xã nhưng chưa từng được đào tạo chuyên sâu.

Đặc biệt, ở lĩnh vực công nghệ thông tin, “xương sống” của chính quyền số, tình trạng thiếu hụt nhân sự có bằng cấp chuyên môn diễn ra trầm trọng.

Ông Ngô Thế Huy, Trưởng phòng Văn hóa xã hội xã Phú Giáo thừa nhận: “Phòng phụ trách chuyển đổi số nhưng không có bất kỳ công chức nào có bằng cấp chính quy về công nghệ thông tin, tất cả phải kiêm nhiệm. Chúng tôi buộc phải ký hợp đồng với nhân sự chuyên môn bên ngoài nhưng định biên khung 46 người đã đầy, không thể đưa họ vào ngạch công chức. Điều này gây khó khăn rất lớn trong công tác quản lý nhà nước về chính quyền số."

Chính áp lực từ khối lượng công việc lớn, sự thay đổi liên tục của các quy định pháp luật đất đai, hộ tịch và những bất cập về chế độ phụ cấp khiến bộ máy cơ sở đối mặt làn sóng dịch chuyển nhân sự. Thống kê của Ban Tổ chức Thành ủy cho thấy trong năm qua đã có hàng ngàn cán bộ, công chức xin nghỉ việc hoặc chuyển công tác do không chịu nổi áp lực cơ học tại cơ sở.

Chính quyền tìm đến dân và tự bù đắp khoảng trống

Trước thực tế đó, để duy trì mạch vận hành thông suốt, các địa phương tại Thành phố Hồ Chí Minh chủ động thực hiện bước chuyển quan trọng, thay đổi từ tư duy “quản lý hành chính” sang tư duy “quản trị và phục vụ." Sức ép từ sự thiếu hụt nhân sự được bù đắp bằng tinh thần trách nhiệm, sự linh hoạt trong sắp xếp quy trình và nỗ lực tự học hỏi.

Tại Trung tâm Phục vụ Hành chính công phường Bến Cát, giải pháp tình thế nhưng mang lại hiệu quả cao là cơ chế bù đắp chuyên môn liên quầy.

Ông Nguyễn Văn Bình, Phó Giám đốc Trung tâm cho biết: "Đối với cán bộ mới tiếp cận quy trình trực tuyến toàn trình và chữ ký số, trung tâm bố trí cán bộ trẻ, am hiểu công nghệ trực tiếp ngồi kèm cặp, hỗ trợ. Trên tinh thần đoàn kết, quầy nào thiếu trình độ chuyên môn hoặc quá tải hồ sơ anh em tự điều chuyển, bù đắp cho nhau để đảm bảo dòng công việc trôi chảy, không để người dân phải chờ đợi."

Sự chuyển đổi tư duy phục vụ được minh chứng rõ nét nhất thông qua các mô hình sáng tạo nhằm đưa dịch vụ công đến tận ngõ, ấp dân cư. Tại nhiều địa phương, các mô hình như, “Tổ hành chính lưu động," “Đội thanh niên tình nguyện hỗ trợ số” hay “Chi trả bảo trợ xã hội tận nhà” đã làm thay đổi hoàn toàn diện mạo của cơ quan công quyền. Thay vì người dân mang tâm lý “cầu cạnh," đến “xin” chính quyền giải quyết, nay cán bộ chủ động tìm đến người dân.

Bà Trần Thị Kim Châu (ngụ khu phố 3, phường Bình Dương) đánh giá cao việc cán bộ công chức đến tận nhà hướng dẫn làm thủ tục cho người cao tuổi. Con cháu đi làm, người già không biết dùng điện thoại thông minh để quét hồ sơ. Cán bộ xuống tận nhà làm giúp, giải thích niềm nở, bà con rất mừng, bà Châu chia sẻ.

Sự nỗ lực tự thân của đội ngũ công chức và việc vận hành các ứng dụng tương tác trực tiếp giúp kéo giảm thời gian xử lý hồ sơ đáng kể.

Một công dân trẻ như em Nguyễn Ngọc Hân khi đến sao y chứng thực chỉ mất 5 phút để hoàn thành toàn bộ quy trình quét (scan), nhập liệu và nhận kết quả điện tử thông qua tài khoản VNEID. Quyền làm chủ của người dân cũng được khẳng định qua hệ thống màn hình đánh giá độ hài lòng đặt công khai trước mỗi quầy giao dịch, tạo áp lực ngược buộc cán bộ phải chuẩn hóa thái độ phục vụ.

Tuy nhiên, các mô hình sáng tạo và nỗ lực chạy đua với thời gian của đội ngũ công chức cơ sở chỉ là giải pháp tình thế. Để giải quyết triệt để gốc rễ của bài toán nhân lực, không thể mãi dựa vào sự hy sinh thời gian cá nhân của cán bộ hay sự hỗ trợ mang tính phong trào, đòi hỏi những quyết sách mang tính vĩ mô, đồng bộ về mặt thể chế và chính sách đãi ngộ.

Lời giải chiến lược về thể chế và chính sách đãi ngộ đặc thù

Nhận diện rõ những “nút thắt” cốt lõi sau một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Ban Thường vụ Thành ủy và Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh quyết liệt triển khai giải pháp mang tính chiến lược, dựa trên các cơ chế đột phá trong Nghị quyết 09-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Lời giải đầu tiên cho bài toán “thiếu người” là việc nới rộng khung biên chế hành chính. Bí thư Thành ủy Trần Lưu Quang khẳng định, theo Nghị quyết 09, Thành phố sẽ được tăng thêm tối đa 20% tổng biên chế, bổ sung lực lượng công chức và viên chức cho toàn hệ thống. Số biên chế này sẽ không được “cào bằng” hay phân phát đều mà ưu tiên phân bổ trực tiếp cho các địa bàn có quy mô dân số đông, khối lượng hồ sơ lớn và tồn tại nhiều vướng mắc cũ về đất đai.

Để xử lý triệt để bài toán thiếu nhân sự chuyên trách công nghệ thông tin và thúc đẩy tiến trình xây dựng chính quyền số tại cơ sở, Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh thống nhất chủ trương phân bổ 408 nhân sự từ lực lượng người hoạt động không chuyên trách hiện hữu để bố trí về làm công tác chuyển đổi số tại các phường, xã. Đây là lực lượng nhân sự được đào tạo bài bản về kỹ năng số, đóng vai trò hạt nhân vận hành Trung tâm Điều hành thông minh (IOC), quản trị phần mềm dùng chung và trực tiếp tháo gỡ sự cố nghẽn mạng tại cơ sở, giải phóng các công chức chuyên môn khác khỏi đầu việc kiêm nhiệm không đúng chuyên ngành.

Bên cạnh bổ sung nhân sự mới, chiến lược của Thành phố Hồ Chí Minh là giữ chân và tối ưu hóa nguồn lực tại chỗ thông qua đề án sắp xếp thôn, ấp, khu phố năm 2026. Điểm nhấn đột phá trong chính sách nhân sự của Thành phố là quyết định giữ lại 1.000 người hoạt động không chuyên trách xuất sắc tại các khu phố, ấp sau sáp nhập để tạo nguồn tuyển dụng thẳng làm công chức cấp xã, phường. Đây là những nhân sự đã có kinh nghiệm thực tế, am hiểu địa bàn, “gần dân, sát dân," giúp xóa bỏ tình trạng cán bộ thiếu kinh nghiệm quản lý nhà nước khi về nhận nhiệm vụ tại cơ sở.

Song song với điều chỉnh số lượng, thành phố tập trung giải bài toán chất lượng bằng chính sách “cầm tay chỉ việc” trong công tác đào tạo. Thành phố chấm dứt các khóa học lý thuyết kéo dài mang tính hình thức, thay vào đó là những lớp tập huấn ngắn hạn, trực tiếp hướng dẫn cán bộ thao tác khai thác cơ sở dữ liệu liên thông của các bộ, ngành, cách xử lý xung đột văn bản pháp luật ngay tại quầy giao dịch. Thành phố khuyến khích các địa phương tự trao đổi, học tập kinh nghiệm lẫn nhau trong việc giải quyết các hồ sơ khó, đặc biệt là công tác đền bù giải phóng mặt bằng và xử lý vướng mắc thuế, đất đai.

Về chính sách đãi ngộ, yếu tố quyết định để xây dựng một bộ máy liêm chính và thu hút nhân tài, Thành phố Hồ Chí Minh đang tận dụng tối đa quyền tự chủ ngân sách để xây dựng cơ chế tiền lương, phụ cấp hài hòa. Thành phố cam kết sử dụng nguồn lực tài chính độc lập để bù đắp sự “vênh” về thu nhập cho cán bộ điều chuyển, đảm bảo thu nhập tương xứng với khối lượng hơn 1.400 đầu việc tại xã, phường.

Thành phố tổ chức thi tuyển công khai, sát hạch nghiêm ngặt và dành riêng những vị trí định biên để thu hút sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc từ các trường đại học về cống hiến cho địa phương. Các kênh tiếp dân, đường dây nóng niêm yết số điện thoại của lãnh đạo xã, phường tiếp tục được duy trì nghiêm ngặt để kiểm soát quyền lực, ngăn chặn triệt để hành vi nhũng nhiễu, phiền hà, hướng tới xây dựng một nét văn hóa công sở liêm chính, trọng sỹ.

Hành trình một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp tại Thành phố Hồ Chí Minh đã bước qua giai đoạn bỡ ngỡ ban đầu để tiến vào giai đoạn chuyển động về “chất." Những áp lực về nhân sự, những điểm nghẽn về hạ tầng công nghệ đang từng bước được tháo gỡ bằng những quyết sách pháp lý mạnh mẽ và một tư duy quản trị đô thị hiện đại. Sự hài lòng của người dân, sự thông suốt của dòng chảy hành chính chính là câu trả lời khẳng định vị thế dẫn đầu của thành phố trong công cuộc cải cách, xây dựng một chính quyền thực sự hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả./.