Chỉ rõ những điểm tích cực và các điểm lỗi của đề thi môn Ngữ văn, Phó giáo sư Bùi Mạnh Hùng cho rằng với đề thi này, cần đáp án thực sự mở để đánh giá đúng học sinh.

Hơn 1,2 triệu thí sinh cả nước đã hoàn tất Kỳ thi Tốt nghiệp Trung học phổ thông năm 2026. Đề thi môn Ngữ văn là vấn đề được dư luận quan tâm nhất kỳ thi. Phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus đã có cuộc phỏng vấn với Phó Giáo sư, Tiến sỹ Bùi Mạnh Hùng, Tổng chủ biên môn Ngữ văn, bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” về vấn đề này.

Rõ nét hơn định hướng đổi mới

- Thưa Phó giáo sư, ông đánh giá như thế nào về đề thi môn Ngữ văn năm nay?

Phó giáo sư Bùi Mạnh Hùng: So với năm 2025, đề thi năm nay bám sát hơn chương trình giáo dục phổ thông 2018, thể hiện rõ nét hơn định hướng đổi mới trong đánh giá kết quả học tập của học sinh. Độ khó cũng được nâng lên, giúp bảo đảm tốt hơn yêu cầu phân hóa.

Cấu trúc đề thi tương tự năm 2025, chỉ có ngữ liệu phần Đọc hiểu và phần Viết được đảo vị trí: năm ngoái đọc hiểu văn bản văn học, viết bài văn nghị luận xã hội; năm nay đọc hiểu văn bản nghị luận xã hội, viết bài văn nghị luận văn học.

Đề thi tiếp tục thể hiện nỗ lực của ngành giáo dục trong việc khắc phục tình trạng dạy học theo “văn mẫu”, đòi hỏi học sinh không chỉ phải có năng lực đọc, viết mà còn phải có năng lực tư duy và có hiểu biết về những vấn đề lớn của đất nước và thời đại. Nhóm ra đề thi đã cố gắng đưa “không khí toàn cầu hóa” vào đề thi, gây hứng thú đối với thí sinh, góp phần thay đổi nhận thức, khơi gợi khát vọng trong mỗi công dân trẻ tuổi. Tuy lựa chọn chủ đề “hướng ngoại” có phần “thiếu an toàn”, nhưng tôi đánh giá cao sự lựa chọn của nhóm ra đề.

Có người nhận xét đề thi “thiếu chất văn”, nhưng chương trình mới không quá thiên về văn chương như trước đây mà cần giúp học sinh đọc, viết, nói và nghe nhiều kiểu loại văn bản đa dạng để đáp ứng nhu cầu về đời sống và công việc sau khi tốt nghiệp phổ thông. Có người đánh giá đề thi khó nhưng một đề thi quốc gia cần có khả năng phân hóa nhất định. Vì vậy, việc một bộ phận thí sinh thấy khó là điều không có gì lạ.

Nội dung phần Đọc hiểu có tính thời sự cao. Việc đưa một văn bản xuất bản ngay trong năm 2026 (“Code và Cát” của Phan Tuấn) và câu hỏi về trí tuệ nhân tạo (AI) vào phần Đọc hiểu cho thấy đề thi hướng thẳng đến những vấn đề nóng của cuộc sống hiện nay, phù hợp với bối cảnh đất nước đang triển khai các nghị quyết quan trọng của Đảng: Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, và Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

Tôi chú ý đặc biệt đến câu hỏi về tiếng Việt. Thay vì hỏi về biện pháp tu từ trong một văn bản văn xuôi như năm 2025, câu 3 trong đề thi năm nay hỏi về nghĩa của từ (Anh/Chị hiểu như thế nào về nghĩa của cụm từ “tài sản bị giam cầm” (đoạn 2) và từ “nhiên liệu” (đoạn 5) được tác giả sử dụng khi nói về tri thức trước và sau năm 1440?). Hiểu nghĩa của từ trong ngữ cảnh là một phần của kỹ năng đọc hiểu. Cách hỏi này buộc học sinh phải đọc kỹ văn bản, nhất là trong quá trình dạy học, giáo viên phải chú ý tăng cường vốn từ cho học sinh, tức là chạm vào đúng yêu cầu phát triển kỹ năng ngôn ngữ cho người học. Thầy và trò sẽ không luyện thi theo mẫu được.

Tôi hy vọng khi chất lượng dạy học được nâng cao hơn, câu hỏi về tiếng Việt sẽ đa dạng hơn (không chỉ hỏi về nghĩa của từ) và độ khó sẽ cao hơn, đáp ứng đúng yêu cầu đánh giá theo chương trình mới.

Cần đáp án thực sự mở

- Một trong những câu hỏi nhận được nhiều ý kiến của dư luận là câu số 1 của phần Viết: “Nước Mỹ có Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk,… với những phát minh công nghệ góp phần làm thay đổi thế giới. Từ gợi dẫn trên, với tư cách người trẻ, anh/chị hãy viết đoạn văn nghị luận (khoảng 200 chữ) trả lời câu hỏi: Làm thế nào để có những “Steve Jobs Việt Nam”?

Nhiều ý kiến cho rằng không phải thí sinh nào cũng biết Steve Jobs là ai và các em sẽ gặp khó khăn trong làm bài, dẫn đến thiếu công bằng. Quan điểm của ông như thế nào về vấn đề này?

Phó giáo sư Bùi Mạnh Hùng: Câu hỏi này có lẽ là phần đáng rút kinh nghiệm nhất của đề thi.

Thứ nhất, như nhiều người đã góp ý, câu “Nước Mỹ có Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk,... với những phát minh công nghệ góp phần làm thay đổi thế giới” có sự mơ hồ, lẫn lộn về khái niệm “phát minh”. Không có ai trong ba người này là “nhà phát minh” (Inventor – người đầu tiên tạo ra một công nghệ, thiết bị,… mới). Họ chỉ là “nhà đổi mới sáng tạo/doanh nhân công nghệ” (Innovator/Tech entrepreneur). Tuy đề thi chỉ viết “với những phát minh”, không nói rõ của ai, nhưng cũng gây ra sự mơ hồ mà một đề thi không nên có. Điều tai hại là do câu dẫn có thể làm người đọc hiểu Steve Jobs là nhà phát minh, nên học sinh cũng sẽ nghị luận theo hướng Việt Nam cần có những nhà phát minh. Như vậy là có phần lệch hướng.

Thứ hai, ở câu dẫn đưa ra tên của ba nhà sáng tạo, doanh nhân công nghệ, nhưng câu hỏi thì chỉ nêu Steve Jobs. Đây là một lỗi logic và diễn đạt, tuy nhỏ nhưng cũng đáng kể đối với một đề thi quốc gia.

Thứ ba, nhiều người cho rằng không ít thí sinh, đặc biệt là vùng nông thôn, vùng sâu vùng xa, không biết Steve Jobs là ai, nên khó có thể viết được đoạn văn nghị luận tốt như các bạn biết về doanh nhân này. Băn khoăn này không phải là không có cơ sở.

Tuy vậy, cần lưu ý, trước đó đã có câu dẫn: “Nước Mỹ có Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk,... với những phát minh công nghệ góp phần làm thay đổi thế giới”, học sinh chỉ cần căn cứ vào đó để hiểu câu hỏi ở sau. Nếu một thí sinh hoàn toàn không suy ra được từ câu dẫn rằng Steve Jobs là một nhà phát minh công nghệ (theo đúng câu dẫn trong đề thi) hoặc là một nhà đổi mới sáng tạo và doanh nhân công nghệ nổi tiếng (nếu câu dẫn trong đề thi nói đúng hơn về Steve Jobs) thì đó là biểu hiện của hạn chế trong năng lực đọc hiểu văn bản.

Cũng không nên mặc định học sinh vùng nông thôn, vùng sâu vùng xa thì không biết Steve Jobs. Học sinh nhiều tỉnh miền núi (cũ) như Lai Châu, Lào Cai, Điện Biên, Hòa Bình, Đắc Nông,… học sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” ở lớp 10, các em đã được đọc một đoạn trích trong bài phát biểu của Steve Jobs trong một lễ tốt nghiệp tại trường Đại học Stanford (Hoa Kỳ), văn bản có nhan đề “Hãy đam mê, hãy dại khờ”, trong đó có một thông điệp quan trọng: “Nếu bạn sống mỗi ngày như thể đó là ngày cuối cùng của bạn, một ngày nào đó, bạn sẽ đúng”. Tuy văn bản này chỉ được dùng như bài viết tham khảo để học sinh viết một bài luận về bản thân chứ không phải là văn bản đọc hiểu, nhưng nếu có chú ý phần chú thích tác giả thì học sinh cũng có thể biết Steve Jobs.

Điều quan trọng hơn cần nhấn mạnh, câu này chỉ yêu cầu viết đoạn văn 200 chữ, nên khoảng cách lợi thế giữa thí sinh biết với thí sinh không biết Steve Jobs là không đáng kể. Khi chấm đoạn văn, giám khảo chủ yếu tập trung vào khả năng triển khai ý chính, khả năng viết câu, tổ chức đoạn văn. Nếu đây là yêu cầu viết bài văn nghị luận, có hệ thống các luận điểm, lý lẽ và bằng chứng phong phú, chiếm đến 4 – 5 điểm trên 10 điểm thì khoảng cách giữa biết và không biết về Steve Jobs có thể là vấn đề lớn.

Thứ tư, không nên hiểu là đề thi có định hướng Việt Nam cần phải có những doanh nhân công nghệ đúng như Steve Jobs về mọi phương diện mà cần hiểu “Steve Jobs Việt Nam” là một ẩn dụ, thể hiện khát vọng chinh phục những đỉnh cao của công nghệ hiện đại.

Tóm lại, câu 1 của phần Viết thiết kế chưa thật chuẩn, nhưng không phải là “thảm họa” như nhiều người phê phán. Một câu hỏi như đề thi nêu ra có vẻ như vượt quá giới hạn phạm vi bàn luận của một đoạn văn và khả năng của học sinh, vì câu trả lời thực sự cho câu hỏi này nằm ở tầm quốc gia và nhân loại. Tuy nhiên, yêu cầu viết một đoạn văn ngắn chủ yếu nhằm kiểm tra khả năng lập luận và diễn đạt của thí sinh, thông qua đó góp phần làm thay đổi nhận thức, nuôi dưỡng khát vọng của thế hệ trẻ. Vấn đề là đáp án thế nào. Chỉ có đáp án thực sự mở thì mới đánh giá đúng đoạn văn viết của học sinh.

- Ở phần Viết, cả câu hỏi số 1 và số 2 (viết bài văn nghị luận phân tích bài thơ “Những chiếc lá” của tác giả Nguyễn Đình Thi), thí sinh sẽ có thể có rất nhiều câu trả lời với nhiều hướng khác nhau tuỳ vào cách hiểu, cách và mức độ cảm nhận. Với một đề thi mở, theo ông, làm thế nào để việc chấm thi cũng mở, đảm bảo công bằng, tránh cảm tính?

Phó giáo sư Bùi Mạnh Hùng: Việc chọn bài thơ “Những chiếc lá” theo tôi là khá bất ngờ, hạn chế được khả năng trùng lặp với những ngữ liệu mà học sinh đã luyện tập để tránh học tủ. Phân tích một bài thơ như bài “Những chiếc lá” của Nguyễn Đình Thi trong khoảng thời gian khá hạn chế là một yêu cầu tương đối khó. Nhưng học sinh đã được làm quen với việc phân tích một tác phẩm thơ hoàn toàn mới qua các kỳ kiểm tra, thi trong mấy năm qua nên một học sinh trung bình có thể đạt điểm trung bình câu này.

Với một đề thi mở, theo tôi, cần đánh giá bài thi theo hệ thống các tiêu chí (rubric) thay cho cách đếm ý cho điểm như trước đây. Với một bài nghị luận, giám khảo cần chấm điểm bài thi căn cứ vào khả năng thí sinh hiểu đúng vấn đề nghị luận, có hệ thống luận điểm rõ ràng, lập luận chặt chẽ, có dẫn chứng cụ thể, diễn đạt mạch lạc; chấp nhận nhiều cách triển khai khác nhau nếu hợp lý và thuyết phục. Thí sinh được tính điểm sáng tạo khi có cách nhìn mới mẻ, hợp lý; có lập luận độc đáo; diễn đạt giàu sắc thái cá nhân. Nếu đáp án chủ yếu liệt kê các ý mà bài thi cần có thì không đánh giá được đúng năng lực nghị luận của học sinh mà chỉ là năng lực đoán trúng ý của người làm đáp án.

Tôi có ý chờ xem đáp án đề thi năm nay có thay đổi gì đáng kể không.

Giới hạn bài văn 600 chữ là chưa hợp lý

- Đề thi năm nay vẫn quy định viết đoạn văn 200 chữ và bài văn khoảng 600 chữ. Theo ông, điều này liệu có hạn chế năng lực viết của học sinh?

- Phó giáo sư Bùi Mạnh Hùng: Tôi cũng đã từng có ý kiến về vấn đề này. Theo tôi, quy định đoạn văn 200 chữ thì phù hợp bởi nếu không quy định rõ số chữ thì nhiều thí sinh không ước lượng được độ dài đoạn văn, có thể dành quá nhiều thời gian cho phần viết đoạn, ảnh hưởng đến thời gian làm bài văn.

Nhưng quy định số chữ đối với bài văn thì khá bất cập. Tuyển sinh vào lớp 10 năm nay, đề thi của nhiều tỉnh không còn quy định số chữ của bài văn. Một số tỉnh có quy định, nhưng số chữ là 600. Rất ít tỉnh còn giữ quy định số chữ 400, tôi rất ngạc nhiên là có cả Hà Nội.

Ngay đề thi vào lớp 10 đã quy định 600 chữ thì đề thi tốt nghiệp trung học phổ thông vẫn giữ “khoảng 600 chữ” là không hợp lý. Có lẽ đề thi năm nay vẫn phải theo đề minh họa năm 2025 nên chưa thể thay đổi được.

- Theo ông, đâu là những kinh nghiệm cần rút ra từ đề thi năm nay để có thể hoàn thiện tốt hơn nữa đề thi trong các năm tiếp theo đồng thời tác động tích cực trở lại quá trình dạy và học trong các nhà trường?

Phó giáo sư Bùi Mạnh Hùng: Tôi cho rằng đề thi cần chọn được ngữ liệu cho phần Đọc hiểu và ngữ liệu cho phần Viết có nội dung thú vị, tiêu biểu về thể loại và có cách diễn đạt chuẩn mực. Câu hỏi đọc hiểu bám sát yêu cầu của chương trình, chú trọng khai thác đúng đặc điểm thể loại văn bản. Câu hỏi phần vận dụng kiến thức tiếng Việt phải đánh giá đúng kỹ năng sử dụng ngôn ngữ của học sinh, không thuần túy kiểm tra kiến thức. Yêu cầu bài viết kích hoạt được hiểu biết, trải nghiệm của thí sinh và khơi gợi được hứng thú của các em.

Ngoài ra, cần bổ sung nhóm câu hỏi đánh giá trong các câu hỏi đọc hiểu. Lâu nay, các đề thi chỉ tập trung vào ba nhóm câu hỏi: nhận biết, thông hiểu, vận dụng.

“Thông hiểu” hay “hiểu” là khái niệm khá mơ hồ. Đọc hiểu văn bản thì cái gì mà chẳng liên quan đến hiểu? Trong sách giáo khoa Ngữ văn, chúng tôi phân chia các nhóm câu hỏi đọc hiểu theo cách khác, bám sát yêu cầu của chương trình Ngữ văn 2018 và kết quả nghiên cứu về đọc hiểu của thế giới, cụ thể gồm các nhóm câu hỏi sau: nhận biết; phân tích, suy luận; đánh giá, vận dụng.

Cách phân loại câu hỏi đọc hiểu chỉ gồm nhận biết, thông hiểu, vận dụng dễ khiến nhiều nhóm ra đề quên mất loại câu hỏi yêu cầu học sinh cho ý kiến nhận xét, đánh giá về nội dung và nhất là hình thức biểu đạt của văn bản đọc. Tuyển sinh vào lớp 10 năm 2026 đã có đề thi của một tỉnh yêu cầu thí sinh đánh giá nhan đề của bài thơ. Nhưng đó chỉ là trường hợp rất cá biệt. Tôi hy vọng, trong những năm tới câu hỏi đánh giá sẽ xuất hiện nhiều hơn trong các đề thi.

- Xin trân trọng cảm ơn Phó giáo sư!