Cách đây hơn nửa thiên niên kỷ, người Mexico thường tổ chức lễ hội Tlacaxipehualiztli linh thiêng nhằm tôn vinh thần tái sinh và gửi gắm niềm tin rằng sau mỗi chu kỳ khép lại, sự sống mới sẽ bắt đầu.

Tháng Ba về cùng những cơn gió ấm đầu Xuân bắt đầu len lỏi qua cao nguyên miền Trung Mexico, người dân thường tìm đến những nghi lễ mang màu sắc tâm linh nhẹ nhàng: thiền định, dâng hoa, hay các lễ hội văn hóa đón Xuân.

Nhưng nửa thiên niên kỷ trước, cư dân Mexica - chủ nhân của nền văn minh Aztec rực rỡ - lại chào đón thời khắc chuyển mùa bằng một nghi lễ trang nghiêm mang tên Tlacaxipehualiztli, gắn liền với niềm tin sâu sắc về sự tái sinh của đất trời.

Trong tiếng Nahuatl cổ, Tlacaxipehualiztli có nghĩa là “lột da.” Tên gọi nghe có vẻ gây nhiều liên tưởng mạnh mẽ đối với người hiện đại, nhưng trong thế giới quan của người Mexica, nghi lễ này không mang ý nghĩa bạo lực thuần túy. Trái lại, điều này phản ánh một triết lý tôn giáo sâu sắc về vòng tuần hoàn của sự sống - nơi cái cũ phải khép lại để cái mới có thể nảy sinh.

Thường tổ chức vào giữa tháng Ba, lễ hội trùng với thời điểm Xuân phân - khoảnh khắc mà theo quan niệm cổ đại, vũ trụ bước sang một chu kỳ mới.

Tlacaxipehualiztli được dành để tôn vinh Xipe Tótec, vị thần của sự tái sinh, mùa màng và sức sống của đất đai.

Trong các hình khắc và tượng cổ, Xipe Tótec thường được mô tả khoác lên mình một lớp da người - biểu tượng cho lớp vỏ cũ của thiên nhiên được thay bỏ để nhường chỗ cho sự sống mới.

Đối với người Mexica cổ, hình ảnh ấy gợi nhớ đến quá trình nảy mầm của hạt ngô - loại cây trồng thiêng liêng nuôi sống toàn bộ nền văn minh Mesoamerica. Khi hạt ngô tách khỏi lớp vỏ khô bên ngoài, phần nhân bên trong bắt đầu hành trình sinh trưởng mới.

Cũng giống như vậy, đất trời sau mùa khô cằn cần được “làm mới” để chuẩn bị cho mùa gieo trồng tiếp theo.

Trong khuôn khổ lễ hội kéo dài khoảng 20 ngày - con số linh thiêng trong hệ đếm của người Mexica - nhiều nghi thức tôn giáo được tổ chức tại các đền thờ lớn của thành phố miền Trung Tenochtitlán, trung tâm của đế chế Aztec xưa.

Các thầy tế và chiến binh tham gia những nghi lễ tượng trưng nhằm tái hiện hành trình hiến dâng của thần linh để duy trì trật tự vũ trụ.

Theo ghi chép của các nhà truyền giáo và sử gia thời kỳ đầu sau khi người Tây Ban Nha đặt chân đến Mexico, lễ hội còn gắn với các nghi thức hiến tế tù binh chiến tranh - một thực hành tôn giáo phổ biến trong nhiều nền văn minh Mesoamerica cổ đại.

Tuy nhiên, trong bối cảnh văn hóa của người Mexica, những nghi thức này không chỉ nhằm tôn vinh thần linh mà còn phản ánh niềm tin rằng sự hy sinh của con người góp phần duy trì sự vận hành của vũ trụ và đảm bảo mùa màng bội thu.

Một chi tiết thú vị khác của Tlacaxipehualiztli là những quy định nghiêm ngặt trong sinh hoạt thường ngày.

Trong suốt thời gian lễ hội, người dân bị cấm ăn ngô đã qua chế biến theo phương pháp nixtamal - kỹ thuật nấu ngô với vôi vốn là nền tảng của ẩm thực Mexico cổ đại. Thay vào đó, họ chỉ được ăn những hạt ngô tách trực tiếp từ bắp, như một cách biểu trưng cho sự “lột bỏ” lớp vỏ cũ của thiên nhiên.

Với con mắt của thế kỷ 21, nhiều nghi lễ của Tlacaxipehualiztli có thể khiến người ta cảm thấy xa lạ. Nhưng đặt trong bối cảnh của xã hội Mexica cổ đại, đây lại là một phần quan trọng trong hệ thống tín ngưỡng gắn chặt với nông nghiệp, vũ trụ quan và nhịp điệu của thiên nhiên.

Ngày nay, những nghi thức cổ xưa ấy chỉ còn được biết đến qua các tài liệu khảo cổ, sử học và truyền thuyết dân gian. Tuy nhiên, Tlacaxipehualiztli vẫn gợi nhắc về chiều sâu văn hóa của nền văn minh Mexica - nơi con người luôn tìm cách lý giải những chuyển động của đất trời và gửi gắm trong đó niềm tin rằng sau mỗi chu kỳ khép lại, sự sống sẽ lại bắt đầu.

Giữa nhịp sống hiện đại của Mexico hôm nay, mỗi khi mùa Xuân trở về trên những cao nguyên cổ xưa, câu chuyện về Tlacaxipehualiztli dường như vẫn vang vọng đâu đó: một ký ức xa xăm về cách mà tổ tiên của vùng đất này từng đối thoại với thiên nhiên và vũ trụ, bằng niềm tin mãnh liệt vào sự tái sinh của sự sống./.