Việc tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình tổng thể được kỳ vọng sẽ mang đến hiệu quả sinh kế thực sự cho đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Các đại biểu Quốc hội đều đánh giá sự cần thiết tích hợp thực chất các chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình tổng thể nhằm sử dụng nguồn lực có hiệu quả, tạo điều kiện tổ chức đầu tư đồng bộ trên cùng một địa bàn, tăng quyền chủ động và trách nhiệm quản lý, tổ chức thực hiện của các bộ, ngành, địa phương, chuyển mạnh từ quản lý theo quy trình sang quản lý theo kết quả đầu ra.

Đảm bảo tích hợp thực chất mục tiêu, sử dụng nguồn lực có hiệu quả

Thảo luận ở hội trường về chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa-xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035 (trên cơ sở tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia thành một Chương trình mục tiêu quốc gia) vào sáng 20/8, Đại biểu Bùi Văn Dũng (đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa) cho rằng đây không đơn thuần là hợp nhất 4 Chương trình mục tiêu quốc gia mà cần được nhìn nhận như một bước đổi mới trong tư duy phát triển và quản trị các Chương trình mục tiêu quốc gia.

Theo Đại biểu Dũng, tích hợp tạo điều kiện chuyển từ tư duy quản lý theo từng chương trình, từng ngành sang tư duy phát triển tích hợp lấy con người làm trung tâm, đồng thời khắc phục phân tán nguồn lực, chồng chéo đối tượng và thủ tục. Giá trị lớn nhất cần đạt được không phải là 4 chương trình cộng lại thành 1 chương trình, mà phải tạo ra hiệu quả tổng hợp lớn hơn tổng hiệu quả của 4 chương trình riêng.

Bày tỏ sự băn khoăn vấn đề cốt lõi là tích hợp như thế nào để không làm mất đi tính đặc thù của từng lĩnh vực bởi phạm vi chương trình rất rộng, tổng nguồn lực dự kiến giai đoạn 2026-2030 lên tới 808.558 tỷ đồng, Đại biểu Dũng kiến nghị nếu chỉ hợp nhất về tên gọi và đầu mối, nhưng bên trong vẫn duy trì nhiều cơ chế phân bổ, định mức, thủ tục và hệ thống báo cáo riêng thì có thể giảm số lượng chương trình nhưng lại tạo ra một “siêu chương trình” rất lớn và phức tạp.

Đại biểu Lý Anh Thư (đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh An Giang) cho rằng việc tích hợp phải đảm bảo đầy đủ mục tiêu, nguồn lực và quyền lợi của người thụ hưởng. Bốn chương trình mục tiêu quốc gia có mục tiêu, phương thức hỗ trợ khác nhau. Một hộ gia đình trong một địa bàn đồng thời thụ hưởng chính sách về hạ tầng, sinh kế, giáo dục, y tế, văn hóa là yêu cầu của giảm nghèo đa chiều. Không phải lúc nào cũng trùng lặp, lãng phí nên loại bỏ khi trùng đồng thời mục tiêu, đối tượng và nội dung giống nhau.

Từ đó, đại biểu đề nghị cần xác định rõ mục tiêu, nhiệm vụ, đối tượng, sản phẩm đầu ra, cơ quan chịu trách nhiệm để kế thừa các chương trình trước khi hợp nhất. Đặc biệt đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, các xã, thôn đặc biệt khó khăn vùng biên giới và hải đảo, nguyên tắc ưu tiên ở mức cao nhất cần được cụ thể hóa bằng hệ số và mức sàn phân bổ; đồng thời phải theo dõi, báo cáo riêng kết quả thụ hưởng. Việc tích hợp không được làm phai mờ chính sách dân tộc và không vì hợp nhất mà xóa bỏ những đối tượng cần được ưu tiên.

Nhìn nhận việc phân bổ vốn phải linh hoạt, công khai và hướng tới hiệu quả thực chất, Đại biểu Thư nhìn nhận không nên áp dụng cơ học tỷ lệ giữa nguồn vốn đầu tư và kinh phí thường xuyên cho tất cả các lĩnh vực vì giáo dục, y tế, văn hóa, đào tạo nghề, hỗ trợ sinh kế có đặc thù khác nhau.

“Phải kiểm soát chặt chẽ chi quản lý, duy trì và những hoạt động khác không gắn với sản phẩm cụ thể; ưu tiên cho nguồn lực trực tiếp đầu tư về việc làm, thu nhập và cải thiện đời sống của người dân. Việc phân bổ vốn cũng không nên chỉ căn cứ vào tỷ lệ giải ngân vì có thể khiến các địa phương càng khó khăn lại càng khó tiếp cận nguồn lực; cần kết hợp giữa các tiêu chí về nguồn lực, nhu cầu thực tế, mức thiếu hụt dịch vụ cơ bản, quy mô đối tượng, điều kiện địa bàn và khả năng tổ chức thực hiện; đồng thời hỗ trợ kỹ thuật, chuẩn bị đầu tư cho địa phương có hạn chế về năng lực,” nữ đại biểu nói.

Đại biểu Thư cũng nhấn mạnh đến việc phân cấp phải gắn với tiêu chí về năng lực, cơ chế hướng dẫn, kiểm tra và hậu kiểm, không để hạn chế về năng lực quản lý ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân.

Không lấy tỷ lệ giải ngân làm thước đo

Đại biểu Nguyễn Thị Kim Anh (đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Bắc Ninh) cho rằng phải có một đầu mối điều phối chung ở địa phương nhưng không làm thay trách nhiệm của các sở, ngành bởi nếu không quy định rõ, rất dễ xảy ra tình trạng chương trình đã hợp nhất nhưng bộ máy vẫn vận hành như cũ; phải xử lý chuyển tiếp đến từng nhiệm vụ, dự án và từng đối tượng thụ hưởng, không chỉ chuyển tiếp về thủ tục tài chính.

Khẳng định phân cấp mạnh nhưng phải có hàng rào mục tiêu, theo Đại biểu Kim Anh, khi được quyền lựa chọn danh mục và phân bổ nguồn lực, địa phương có thể chịu áp lực ưu tiên những công trình lớn, dễ giải ngân, trong khi các nhiệm vụ hỗ trợ sinh kế, phát triển sản xuất, giải quyết vấn đề xã hội lại khó làm hơn, phân tán hơn và hiệu quả khó thể hiện ngay bằng tỷ lệ giải ngân.

Vì vậy, đại biểu đề nghị Trung ương vẫn cần xác định rõ nhóm đối tượng bắt buộc phải bảo đảm, các nhiệm vụ ưu tiên, chỉ tiêu đầu ra và đối với các chính sách thiết yếu cần quy định mức nguồn lực tối thiểu.

“Phân cấp là trao quyền lựa chọn cách làm nhưng không được làm lệch mục tiêu, chính sách,” Đại biểu Kim Anh quả quyết.

Nữ Đại biểu Quốc hội tỉnh Bắc Ninh cũng kiến nghị khi hoàn thiện nghị quyết và các văn bản hướng dẫn phải quán triệt ba yêu cầu: hợp nhất chương trình phải đi liền với hợp nhất đầu mối điều phối; phân cấp phải đi liền với kiểm soát mục tiêu; đánh giá hiệu quả phải lấy kết quả đến người dân làm thước đo cuối cùng chứ không chỉ lấy tỷ lệ giải ngân.

Để chương trình sau khi tích hợp được triển khai hiệu quả, Đại biểu Lý Anh Thư (đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh An Giang) đề nghị ngay sau khi nghị quyết được ban hành, Chính phủ phải chỉ đạo ban hành kịp thời, đầy đủ và đồng bộ các nghị định, quyết định, thông tư và văn bản hướng dẫn; quy định giữa các bộ, ngành phải thống nhất, rõ ràng, dễ thực hiện, không để địa phương phải chờ đợi hoặc cùng một nội dung nhưng có nhiều cách hiểu khác nhau.

Đại biểu kiến nghị Chính phủ và các cơ quan Trung ương hoàn thành việc giao kế hoạch và phân bổ kinh phí cho địa phương ngay từ ngày đầu năm của kế hoạch để địa phương triển khai thực hiện kịp thời trong năm. Đây là yêu cầu rất quan trọng đối với chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất, sinh kế và giảm nghèo.

"Nếu kinh phí được giao chậm thì người dân sẽ không kịp mua giống, vật tư, chuẩn bị đất và tổ chức sản xuất đúng thời vụ. Khi đó chính sách dù có đúng nhưng không đến đúng thời điểm thì hiệu quả thực tế sẽ bị giảm sút. Nguồn kinh phí không được phân bổ kịp thời dẫn đến chuyển nguồn qua nhiều năm làm giảm hiệu quả sử dụng ngân sách Nhà nước; cần xác định rõ trách nhiệm của từng bộ, ngành và người đứng đầu đối với tiến độ ban hành văn bản hướng dẫn, giao vốn và giải ngân; bảo đảm nguồn lực chương trình đến đúng địa bàn, đúng đối tượng, đúng thời điểm và phát huy hiệu quả cao nhất," Đại biểu Thư nói./.