Chuyến thăm Trung Quốc lần này của Thủ tướng Đức phản ánh nỗ lực của Berlin trong việc xác định lại vị thế giữa hai cực quyền lực toàn cầu và trong cấu trúc kinh tế đang tái định hình.

Thủ tướng Đức Friedrich Merz rời Berlin ngày 24/2, bắt đầu chuyến thăm chính thức Trung Quốc đầu tiên kể từ khi nhậm chức tháng 5/2025.

Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ và Trung Quốc ngày càng gay gắt, đồng thời quan hệ xuyên Đại Tây Dương xuất hiện những biến động mới, chuyến công du hai ngày này không đơn thuần mang tính nghi thức, mà được xem là phép thử quan trọng đối với khả năng Berlin điều chỉnh vị thế của mình giữa hai cực quyền lực toàn cầu.

Theo người phát ngôn Chính phủ Đức Sebastian Hille, Thủ tướng Merz sẽ hội đàm với Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường tại Bắc Kinh ngày 25/2, trước khi làm việc với Chủ tịch Tập Cận Bình.

Việc một phái đoàn doanh nghiệp lớn tháp tùng cho thấy trọng tâm kinh tế vẫn giữ vai trò then chốt trong quan hệ song phương.

Chương trình làm việc của Thủ tướng Đức bao gồm cả các điểm tiếp xúc mang tính biểu tượng và chiến lược: thăm Tử Cấm Thành, làm việc với công ty công nghệ robot Unitree Robotics, thăm cơ sở của Mercedes-Benz và Siemens Energy, đồng thời tới thành phố Hàng Châu - một trung tâm công nghệ năng động của Trung Quốc. Tuy nhiên, nội dung thảo luận không chỉ xoay quanh thương mại, mà còn bao trùm các vấn đề an ninh, địa chính trị, xung đột Ukraine và nhân quyền.

Chuyến thăm diễn ra khi chính sách thuế quan và yêu cầu tăng chia sẻ gánh nặng quốc phòng của Tổng thống Donald Trump đang tạo sức ép mới đối với châu Âu.

Quan hệ Mỹ-Liên minh châu Âu (EU), vốn là nền tảng chiến lược của Đức sau Chiến tranh Lạnh, không còn hoàn toàn ổn định như trước.

Trong bối cảnh đó, các nước EU buộc phải tính toán lại không gian chiến lược của mình. Việc nhiều lãnh đạo châu Âu tăng cường tiếp xúc với Bắc Kinh phản ánh nỗ lực đa dạng hóa quan hệ đối tác, giảm phụ thuộc đơn tuyến vào Mỹ, đồng thời duy trì lợi ích kinh tế với Trung Quốc.

Đức - nền kinh tế lớn nhất EU - nằm ở tâm điểm của thế cân bằng này. Về an ninh, Berlin vẫn gắn chặt với NATO và quan hệ đồng minh xuyên Đại Tây Dương.

Về kinh tế, Trung Quốc tiếp tục là đối tác thương mại lớn nhất của Đức, với kim ngạch song phương năm 2025 đạt 253 tỷ euro. Tuy nhiên, cấu trúc thương mại cho thấy sự mất cân bằng rõ rệt: Đức nhập khẩu 171,2 tỷ euro từ Trung Quốc, trong khi xuất khẩu sang thị trường này chỉ đạt 81,8 tỷ euro. Với một nền kinh tế dựa nhiều vào xuất khẩu như Đức, mức thâm hụt lớn đặt ra câu hỏi chiến lược dài hạn.

Trong một phát biểu mới đây, Thủ tướng Merz nhấn mạnh Đức cần “quan hệ kinh tế trên toàn thế giới,” nhưng đồng thời cảnh báo không nên “ảo tưởng” về vai trò và tham vọng toàn cầu của Trung Quốc.

Tại đại hội đảng Liên minh Dân chủ Cơ đốc giáo (CDU), ông nhận định Trung Quốc ngày càng tự định vị như một đối trọng với Mỹ và mong muốn định hình trật tự đa phương theo các quy tắc riêng.

Một trong những điểm nhạy cảm nhất của quan hệ Đức-Trung Quốc là sự phụ thuộc vào nguyên liệu thô chiến lược, đặc biệt là đất hiếm. Trung Quốc hiện giữ vị thế thống trị trong chuỗi cung ứng nhiều kim loại quan trọng phục vụ chuyển đổi năng lượng và công nghiệp quốc phòng.

Sau khi Mỹ áp thuế quan toàn cầu vào mùa Xuân 2025, Bắc Kinh đã bổ sung 12 trong số 17 nguyên tố đất hiếm vào danh sách yêu cầu giấy phép xuất khẩu đặc biệt. Động thái này được được giới quan sát xem như lời nhắc nhở về khả năng Trung Quốc sử dụng ưu thế chuỗi cung ứng như một công cụ địa chính trị.

Chuyên gia Stefan Steinicke thuộc Liên đoàn Công nghiệp Đức cảnh báo nếu các hạn chế xuất khẩu được kích hoạt trở lại vào mùa Thu, nhiều ngành công nghiệp Đức có thể đối mặt với nguy cơ gián đoạn sản xuất nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, yếu tố tỷ giá cũng tạo lợi thế cho doanh nghiệp Trung Quốc. Đồng Nhân dân tệ mất giá đáng kể so với đồng Euro và được neo tương đối vào USD kể từ năm 2020, giúp hàng hóa Trung Quốc duy trì ưu thế chi phí tại thị trường châu Âu.

Chính sách công nghiệp của Trung Quốc - đặc biệt trong các lĩnh vực xe điện, pin, năng lượng tái tạo và công nghệ cao - đang đặt doanh nghiệp châu Âu vào thế cạnh tranh ngày càng gay gắt. Nhiều hãng xe Đức đã chuyển một phần hoạt động nghiên cứu - phát triển sang Trung Quốc để thích ứng với thị trường và chuỗi cung ứng địa phương.

Năm 2025, đầu tư của doanh nghiệp Đức vào Trung Quốc đạt khoảng 7 tỷ euro, theo số liệu sơ bộ của Ngân hàng Trung ương Đức (Bundesbank). Điều này cho thấy một nghịch lý: trong khi Berlin nhấn mạnh mục tiêu “giảm thiểu rủi ro,” khu vực doanh nghiệp vẫn gia tăng hiện diện tại thị trường Trung Quốc nhằm duy trì sức cạnh tranh toàn cầu.

Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ Đức chưa xây dựng được một chiến lược mới rõ ràng đối với Trung Quốc. Tài liệu gần nhất, ban hành năm 2023 dưới chính phủ tiền nhiệm, xác định Trung Quốc vừa là đối tác, vừa là đối thủ cạnh tranh và đối thủ mang tính hệ thống, song chưa cụ thể hóa lộ trình thực thi.

Giới chuyên gia cho rằng Berlin phần lớn phản ứng trước diễn biến địa chính trị thay vì chủ động định hình quan hệ. Nhà kinh tế Wan-Hsin Liu thuộc Viện Kinh tế thế giới Kiel nhận định Đức chủ yếu phản ứng trước các động thái của Trung Quốc thay vì chủ động định hình quan hệ song phương.

Doanh nghiệp Đức nhiều năm qua phàn nàn về hạn chế tiếp cận thị trường, môi trường pháp lý và cạnh tranh không bình đẳng với các công ty được nhà nước Trung Quốc hỗ trợ. Thời gian cấp phép kéo dài và rủi ro chuỗi cung ứng khiến đặc biệt các doanh nghiệp vừa và nhỏ gặp khó khăn.

Theo bà Esther Goreichy tại Viện Nghiên cứu Trung Quốc Merics, ngành ôtô, năng lượng tái tạo và công nghiệp quốc phòng Đức phụ thuộc đáng kể vào linh kiện và vật liệu từ Trung Quốc, đặc biệt là pin và nguyên liệu chiến lược. Việc chậm đa dạng hóa nguồn cung có thể khiến chi phí điều chỉnh trong tương lai cao hơn nhiều.

Dù mức độ phụ thuộc lớn, Đức không hoàn toàn ở thế bị động. Theo ông Volker Treier của Phòng Thương mại và Công nghiệp Đức (DIHK), nhu cầu nội địa yếu là “điểm dễ tổn thương” của Trung Quốc. Bắc Kinh cần thị trường xuất khẩu để duy trì tăng trưởng, trong bối cảnh khủng hoảng bất động sản, thất nghiệp thanh niên và tiêu dùng nội địa chậm phục hồi.

Ngoài ra, Đức vẫn nắm giữ nhiều công nghệ then chốt mà Trung Quốc quan tâm, đặc biệt trong kỹ thuật cơ khí chính xác, hóa chất chuyên sâu, công nghệ môi trường và hệ thống công nghiệp hiệu suất cao.

Chuyên gia Wan-Hsin Liu nhấn mạnh đây có thể là cơ sở để Berlin thương lượng theo hướng cân bằng lợi ích hơn. Vấn đề đặt ra là Berlin có thể chuyển hóa các lợi thế này thành công cụ thương lượng hiệu quả hay không.

Thủ tướng Merz đứng trước một lựa chọn không đơn giản: vừa bảo đảm lợi ích kinh tế của nền công nghiệp Đức, vừa giảm thiểu rủi ro chiến lược trong bối cảnh cạnh tranh hệ thống gia tăng. Đây không phải bài toán “hợp tác hay đối đầu,” mà là tìm kiếm một khuôn khổ quan hệ thực dụng, linh hoạt và có điều kiện.

Vì vậy, chuyến thăm Trung Quốc lần này mang ý nghĩa vượt ra ngoài ngoại giao song phương, phản ánh nỗ lực của Berlin trong việc xác định lại vị thế giữa hai cực quyền lực toàn cầu và trong cấu trúc kinh tế đang tái định hình.

Cách Đức xử lý mối quan hệ với Trung Quốc sẽ không chỉ tác động đến cán cân thương mại song phương, mà còn góp phần định hình vai trò của châu Âu trong một trật tự quốc tế ngày càng phân cực và cạnh tranh quyết liệt hơn./.