Để thị trường carbon Việt Nam vận hành hiệu quả, cộng đồng doanh nghiệp cần phải chuyển từ tâm thế “thực hiện nghĩa vụ giảm phát thải” sang “chủ động tạo ra giá trị từ giảm phát thải.”

Nhấn mạnh thị trường carbon vẫn là lĩnh vực mới với Việt Nam, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cho rằng để thị trường vận hành hiệu quả, cần sự phối hợp chặt chẽ của nhiều chủ thể. Trong đó, Nhà nước kiến tạo thể chế và bảo đảm tính minh bạch của thị trường. Các tổ chức tài chính cung cấp nguồn lực. Các tổ chức công nghệ cung cấp giải pháp. Các chuyên gia góp phần nâng cao chất lượng dự án và năng lực thị trường.

Trong đó, theo ông Lê Công Thành, doanh nghiệp phải trở thành chủ thể trung tâm của quá trình chuyển đổi: Chuyển từ tâm thế “thực hiện nghĩa vụ giảm phát thải” sang “chủ động tạo ra giá trị từ giảm phát thải.”

Khung pháp lý cơ bản đã được hình thành

Chia sẻ tại Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026: “Từ chính sách đến hành động” do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Viện Tư vấn và phát triển, Tổ chức Tài chính Quốc tế với sự hỗ trợ của Cục Kinh tế Liên bang Thuỵ Sĩ tổ chức trong ngày 14/8, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cho biết trong thời gian vừa qua, Chính phủ và các bộ, ngành đã xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính sách pháp luật về ứng phó với biến đổi khí hậu.

Đến nay, khung pháp lý về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và phát triển thị trường carbon đã cơ bản được hình thành và đang tiếp tục được hoàn thiện tạo cơ sở pháp lý cho Việt Nam triển khai các hoạt động hợp tác quốc tế về tín chỉ carbon, góp phần thực hiện NDC và huy động thêm nguồn lực cho giảm phát thải, chuyển đổi xanh.

Một dấu mốc đáng chú ý là ngày 29/6/2026, sàn giao dịch carbon trong nước chính thức đi vào vận hành thí điểm, tạo nền tảng cho việc trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Theo ông Thành, đây là “bước đi” quan trọng để hình thành tín hiệu về một công cụ kinh tế đối với mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính, hỗ trợ doanh nghiệp lựa chọn các giải pháp giảm phát thải với chi phí phù hợp và từng bước thích ứng với các yêu cầu xanh ngày càng cao của thị trường quốc tế.

Thông qua thị trường, doanh nghiệp có thêm động lực đầu tư công nghệ phát thải thấp, lựa chọn các giải pháp xanh với chi phí hợp lý; góp phần huy động thêm nguồn lực tài chính, công nghệ và kinh nghiệm quốc tế cho các hoạt động giảm phát thải. Đây cũng là lý do chúng ta cần đưa thị trường carbon từ chính sách vào thực tiễn một cách minh bạch, hiệu quả và có trách nhiệm.

Tuy vậy, ông Thành cũng nhìn nhận thị trường carbon vẫn là lĩnh vực mới đối với Việt Nam. Vì vậy, trong quá trình triển khai thí điểm, các cơ quan quản lý sẽ tiếp tục rà soát, hoàn thiện chính sách, hạ tầng kỹ thuật, hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định và quản trị dữ liệu. Song song với hoàn thiện các điều kiện vận hành, ông Thành cho biết cơ quan quản lý sẽ tăng cường tham vấn, lắng nghe những khó khăn, vướng mắc và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp để kịp thời đưa ra các giải pháp phù hợp.

Từ khía cạnh truyền thông, Tổng Biên tập Báo Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Ngọc Thạch cho biết thị trường carbon Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, khi những chủ trương, chính sách từng bước được cụ thể hóa, đi vào thực tiễn. Tuy vậy, với một lĩnh vực mới, có tính liên ngành và hội nhập quốc tế sâu rộng như thị trường carbon, ông Thạch nhìn nhận khoảng cách từ chính sách đến thực tiễn chỉ có thể được thu hẹp bằng đối thoại thực chất, thông tin minh bạch và những kết nối cụ thể.

Bước chuyển từ đối thoại sang hành động

Đứng trước đòi hỏi từ thực tiễn, Thứ trưởng Lê Công Thành nhấn mạnh việc nâng cao nhận thức và năng lực cho các cơ quan quản lý, cộng đồng doanh nghiệp về các quy định pháp lý trong nước, quốc tế là nhiệm vụ rất quan trọng. Cùng với đó, cần tăng cường kết nối với các đối tác, tổ chức quốc tế nhằm thúc đẩy hợp tác về tài chính, công nghệ, nâng cao năng lực và phát triển các dự án giảm phát thải có chất lượng.

Bên cạnh đó, theo ông Thành, việc hoàn thiện đồng bộ về thể chế, chuẩn bị kỹ lưỡng về năng lực kỹ thuật, nguồn lực chính là điều kiện tiên quyết. Đây là nền tảng vững chắc để Việt Nam hội nhập một cách hiệu quả, minh bạch và sâu rộng vào thị trường carbon toàn cầu.

Thông tin thêm về nguyên tắc vận hành thị trường carbon, ông Nguyễn Thành Công, Trưởng phòng Thị trường, Cục Biến đổi khí hậu cho biết trong giai đoạn thí điểm, trước mắt thị trường sẽ áp dụng với khoảng 150 doanh nghiệp phát thải lớn thuộc ba lĩnh vực nhiệt điện, sản xuất sắt thép và ximăng. Hạn ngạch phát thải (lượng khí nhà kính doanh nghiệp được phép phát thải trong một giai đoạn nhất định) được phân bổ miễn phí 100%.

Theo quy định, khi kết thúc kỳ tuân thủ, doanh nghiệp phải nộp trả số hạn ngạch tương ứng với lượng phát thải thực tế đã được kiểm kê. Nếu phát thải vượt hạn ngạch được phân bổ, doanh nghiệp có thể mua thêm hạn ngạch từ đơn vị còn dư hoặc sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ.

Tuy nhiên, ông Công cũng lưu ý lượng tín chỉ được sử dụng không vượt quá 30% hạn ngạch đã phân bổ. Doanh nghiệp cũng được vay tối đa 15% hạn ngạch của giai đoạn kế tiếp để thực hiện nghĩa vụ hiện tại.

“Chẳng hạn, một doanh nghiệp được phân bổ một triệu hạn ngạch chỉ có thể sử dụng tối đa 300.000 tín chỉ carbon để bù trừ. Quy định này giới hạn khả năng chỉ dựa vào việc mua tín chỉ trên thị trường để đáp ứng nghĩa vụ phát thải. Ở chiều ngược lại, nếu doanh nghiệp đầu tư công nghệ và phát thải thấp hơn mức được phân bổ, lượng hạn ngạch còn dư có thể được bán trên sàn hoặc chuyển sang giai đoạn tiếp theo," ông Công phân tích.

Ông Trần Trọng Kiên - Phó Giám đốc Phòng Thị trường chứng khoán phái sinh, Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội (HNX), cho biết đối với tín chỉ carbon, tất cả các tổ chức hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam đều có thể tham gia giao dịch. Muốn mua bán hàng hóa carbon, các tổ chức, doanh nghiệp bắt buộc phải mở tài khoản và giao dịch thông qua các thành viên giao dịch là các công ty chứng khoán thuộc Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX).

Hiện đã có 6 công ty chứng khoán trở thành thành viên giao dịch carbon. Do thị trường carbon ở giai đoạn đầu chưa có biên độ giao dịch, nếu hai bên nhập nhầm giá và phía đối ứng xác nhận thì lệnh vẫn sẽ được hệ thống ghi nhận thành công. Nhà đầu tư chỉ được sửa hoặc hủy đối với các lệnh chưa khớp/chưa được xác lập trên hệ thống; một khi giao dịch đã xác lập thành công thì không thể sửa hoặc hủy trên hệ thống của HNX.

Trong ngày giao dịch đầu tiên (29/6/2026), sàn đã ghi nhận giao dịch sản phẩm hạn ngạch mã VN2025 với tổng giá trị giao dịch 161.660.000 đồng.

Đại diện Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội bày tỏ kỳ vọng trong thời gian tới, thị trường carbon sẽ tiếp tục đón nhận thêm các sản phẩm tín chỉ carbon mới để gia tăng hàng hóa và tính thanh khoản./.