Gìn giữ nghề gốm không còn đơn thuần là bảo tồn một giá trị văn hóa mà cần một chiến lược phát triển đồng bộ để nghề truyền thống có thể tiếp tục tồn tại và tạo ra giá trị kinh tế.

Sau khi mở rộng địa giới hành chính, Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ có thêm không gian phát triển công nghiệp, dịch vụ mà còn sở hữu một trong những trung tâm sản xuất gốm lớn nhất cả nước với lịch sử hàng trăm năm.

Tuy nhiên, phía sau những lò gốm vẫn đỏ lửa đang là nhiều áp lực, từ đô thị hóa, thiếu lao động trẻ đến chi phí nguyên liệu tăng cao và sức mua thị trường giảm.

Trong bối cảnh đó, gìn giữ nghề gốm không còn đơn thuần là bảo tồn một giá trị văn hóa mà cần một chiến lược phát triển đồng bộ để nghề truyền thống có thể tiếp tục tồn tại và tạo ra giá trị kinh tế.

Đối mặt nhiều khó khăn

Dù vẫn được xem là một trong những trung tâm sản xuất gốm lớn của Việt Nam, ngành gốm Thành phố Hồ Chí Minh đang phải đối mặt với nhiều khó khăn.

Theo ông Vương Siêu Tín, Phó chủ tịch thường trực Hội Gốm sứ Bình Dương-Thành phố Hồ Chí Minh, thách thức lớn nhất hiện nay là ngành gốm vẫn chưa có quy hoạch bài bản về vùng nguyên liệu.

Trước đây, các cơ sở sản xuất có lợi thế nhờ nằm gần các mỏ đất sét phục vụ làm gốm. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa diễn ra nhanh khiến nhiều vùng nguyên liệu truyền thống dần bị thu hẹp hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng.

"Nhiều khu vực từng là vùng khai thác đất phục vụ ngành gốm nay đã trở thành khu công nghiệp, khu dân cư. Doanh nghiệp phải tìm nguồn nguyên liệu ở xa hơn, kéo theo chi phí vận chuyển tăng và làm mất đi lợi thế cạnh tranh vốn có," ông Tín cho biết.

Không chỉ vậy, giá nguyên liệu cũng tăng mạnh. Theo ông Vương Siêu Tín, chỉ trong khoảng hai năm trở lại đây, chi phí đất nguyên liệu đã tăng khoảng 1,5 lần so với trước.

"Nghịch lý là Việt Nam có nguồn đất sét phong phú, nhiều chủng loại phù hợp sản xuất gốm, nhưng có thời điểm chi phí khai thác và sử dụng nguyên liệu trong nước còn cao hơn nhập khẩu từ nước ngoài. Điều này cũng làm giảm lợi thế cạnh tranh của ngành gốm sứ trong nước," ông Tín chia sẻ.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp ngành gốm sứ truyền thống còn phải chịu áp lực về chi phí sản xuất. Đại diện Hiệp hội Gốm sứ Bình Dương-Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng nhiều doanh nghiệp xuất khẩu vẫn phải chịu mức thuế và chi phí đầu vào khá cao, ảnh hưởng đến sức cạnh tranh của sản phẩm gốm Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Một khó khăn khác là tình trạng thiếu hụt lao động trẻ. Nghề gốm đòi hỏi sự kiên trì, tay nghề cao và thời gian học việc dài, trong khi người trẻ ngày càng có nhiều lựa chọn việc làm với thu nhập và môi trường hấp dẫn hơn.

Ở đầu ra, thị trường tiêu thụ cũng chịu ảnh hưởng trực tiếp từ biến động kinh tế. Theo ông Tín, phần lớn sản phẩm gốm mỹ nghệ, đồ trang trí hay quà tặng không phải là mặt hàng thiết yếu. Khi kinh tế khó khăn, thu nhập của người dân giảm, sức mua đối với nhóm sản phẩm này cũng sụt giảm đáng kể.

"Muốn giữ nghề thì trước hết người làm nghề phải sống được bằng nghề," ông Tín nhấn mạnh.

Tạo giá trị mới

Theo các chuyên gia, trong nhiều năm, gốm Bình Dương phát triển dựa trên lợi thế sản xuất quy mô lớn và xuất khẩu. Tuy nhiên, trước những biến động của thị trường và sự thay đổi trong nhu cầu tiêu dùng, dư địa tăng trưởng không còn chỉ nằm ở việc bán sản phẩm. Thay vào đó, các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất cần chuyển sang khai thác sâu hơn các giá trị văn hóa của làng nghề, kết hợp du lịch trải nghiệm, kinh tế sáng tạo và quảng bá bản sắc để nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm.

Cùng với đổi mới mẫu mã, các cơ sở sản xuất cũng cần chủ động ứng dụng thương mại điện tử, mạng xã hội và các hình thức quảng bá hiện đại để tiếp cận khách hàng mới. Đồng thời, việc kết nối các tour du lịch làng nghề sẽ giúp mở rộng đầu ra, qua đó nâng cao thu nhập cho người làm nghề.

Việc nâng cao giá trị văn hóa không chỉ đến từ quảng bá hình ảnh làng nghề mà còn phải bắt đầu từ chính từng sản phẩm. Muốn tiếp cận người tiêu dùng hiện đại, sản phẩm gốm cần được làm mới về thiết kế, công năng và cách kể câu chuyện văn hóa. Đây cũng là hướng đi mà nhiều doanh nghiệp trẻ đang lựa chọn.

Trăn trở giữ lửa nghề truyền thống, nhiều bạn trẻ đã quyết tâm làm mới sản phẩm để thích ứng với thị trường. Những giá trị văn hóa, truyền thống nhiều năm nay được lưu truyền, gìn giữ và phát triển theo hướng hiện đại, gần hơn với giới trẻ.

Theo ông Huỳnh Xuân Huỳnh, người sáng lập thương hiệu Nắng Ceramic, xưởng hiện duy trì khoảng 30 lao động, sản xuất từ 500 đến 2.000 sản phẩm mỗi tháng, cung cấp cho các cửa hàng lưu niệm, nhà hàng, khách sạn và khách quốc tế.

Điểm khác biệt của doanh nghiệp không nằm ở việc thay đổi chất liệu hay kỹ thuật truyền thống. Tại đây, từ nguyên liệu đất sét, đến men và phương thức sản xuất vẫn giữ được nét truyền thống, nhưng tư duy thiết kế sản phẩm thì thay đổi rõ rệt.

Từ những chiếc tô, chén, chum, vại quen thuộc, doanh nghiệp phát triển thêm nhiều dòng sản phẩm mới như đồ trang trí nội thất, nam châm tủ lạnh, huy hiệu gốm, quà lưu niệm hay các bộ sưu tập dành riêng cho nhà hàng và khách du lịch.

“Mẫu mã được thay đổi liên tục để phù hợp với xu hướng tiêu dùng. Các nghệ nhân trẻ được khuyến khích sáng tạo hàng ngày. Nếu sản phẩm phù hợp với định hướng phát triển của doanh nghiệp, xưởng sẽ mua lại mẫu thiết kế để đưa vào sản xuất thương mại. Đổi mới không phải là bỏ truyền thống mà là làm cho truyền thống gần hơn với cuộc sống hôm nay," ông Huỳnh chia sẻ.

Ở góc độ quản lý, ông Nguyễn Ngọc Đăng, Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng nghề truyền thống không chỉ là giá trị văn hóa cần bảo tồn mà còn là nguồn lực để phát triển kinh tế nếu được khai thác đúng hướng.

Theo ông, thành phố đang tham mưu xây dựng Đề án bảo tồn và phát triển nghề truyền thống, hướng tới mục tiêu vừa gìn giữ bản sắc văn hóa, vừa phát triển kinh tế nông thôn, tạo việc làm và thúc đẩy du lịch.

“Giá trị của sản phẩm làng nghề hiện nay không chỉ nằm ở chất lượng mà còn ở câu chuyện văn hóa phía sau mỗi sản phẩm. Khi gắn nghề gốm với chương trình OCOP, giáo dục truyền thống, du lịch trải nghiệm và kinh tế sáng tạo, giá trị gia tăng của sản phẩm sẽ được nâng lên đáng kể," ông Đăng cho biết.

Thành phố Hồ Chí Minh cũng đang xây dựng hồ sơ để nghề gốm Bình Dương tham gia Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới. Nếu được công nhận, đây sẽ là cơ hội quan trọng để quảng bá nghề gốm ra quốc tế, thu hút khách du lịch và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Theo ông Lê Bá Ngọc, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam, khi nghề gốm được kết nối với mạng lưới thủ công sáng tạo của thế giới, nhiều du khách quốc tế sẽ tìm đến để tham quan, trải nghiệm làm gốm, tìm hiểu văn hóa và mua sản phẩm ngay tại làng nghề. Đây sẽ là động lực quan trọng để tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân và thu hút thêm thế hệ trẻ quay trở lại với nghề.

“Tuy nhiên, để tận dụng được cơ hội này, các làng nghề cần tiếp tục đổi mới sản phẩm theo hướng phù hợp với khách du lịch, phát triển các không gian trải nghiệm, tăng cường truyền thông và xây dựng thương hiệu gắn với câu chuyện văn hóa của từng dòng gốm," ông Lê Bá Ngọc nhấn mạnh.

Trải qua hàng trăm năm hình thành và phát triển, nghề gốm không chỉ tạo nên những sản phẩm phục vụ đời sống mà còn lưu giữ ký ức văn hóa của vùng đất Nam Bộ. Thế nhưng, trong bối cảnh mới, bảo tồn không còn là giữ nguyên hiện trạng mà phải đồng hành với đổi mới, từ quy hoạch vùng nguyên liệu, tháo gỡ các rào cản về chi phí, mở rộng thị trường, thu hút lao động trẻ đến phát triển du lịch và kinh tế sáng tạo.

Chỉ khi người nghệ nhân sống được bằng nghề, doanh nghiệp phát triển bền vững và giá trị truyền thống được chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh, những lò gốm truyền thống mới có thể tiếp tục đỏ lửa, góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa và sức mạnh kinh tế của Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn phát triển mới./.