Các nhà nghiên cứu chỉ ra việc thiếu các thiết chế trung gian, chưa có giải pháp chuyên nghiệp hóa, chuyên môn hóa, tài chính hóa... khiến hệ sinh thái điện ảnh Việt kém bền vững.

Ngày 24/4, Viện Văn hóa nghệ thuật, Thể thao và Du lịch (Bộ Văn hóa, Thể hao và Du lịch) tổ chức hội thảo khoa học “Xây dựng hệ sinh thái điện ảnh ở Việt Nam: Thực trạng, giải pháp và chính sách.” Nhiều vấn đề được đưa ra thảo luận, cho thấy hệ sinh thái lành mạnh là yếu tố bắt buộc để phát triển công nghiệp điện ảnh.

Tại hội thảo, Tiến sỹ Nguyễn Thu Hà (nguyên Phó Cục trưởng Cục Điện ảnh, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) khẳng định phim Việt đang có bước tiến rõ nét trên thị trường. Cụ thể năm 2025 đánh dấu sự bùng nổ với hơn 55 phim Việt ra rạp, đạt doanh thu trên 3.700 tỉ đồng và lần đầu tiên chiếm hơn 60% thị phần phòng vé.

Tuy nhiên mức tăng trưởng này không đồng nghĩa với phát triển bền vững. Một đặc điểm nổi bật là sự phân hóa mạnh mẽ về doanh thu, khi phần lớn lợi nhuận tập trung vào một số ít phim thành công. Khoảng cách giữa nhóm phim dẫn đầu và phần còn lại ngày càng lớn, phản ánh sự mất cân đối trong chuỗi giá trị điện ảnh.

Theo bà Nguyễn Thu Hà, điều này cho thấy thị trường vẫn vận hành theo mô hình “tăng trưởng tập trung” bởi thành công của một số dự án không lan tỏa thành năng lực chung của toàn ngành. Vấn đề cốt lõi nằm ở cơ chế vận hành của hệ sinh thái điện ảnh.

Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Thị Thu Phương (Viện trưởng Viện Văn hóa nghệ thuật, Thể thao và Du lịch - VICAST) chỉ ra điện ảnh Việt Nam tuy có đủ các yếu tố như phát triển dự án, sản xuất, phát hành, thị trường và công chúng… nhưng hiện các khâu vận hành còn rời rạc, liên kết ngắn hạn chứ chưa có dòng chảy liên tục trong toàn hệ thống.

Bà chỉ ra việc thiếu các thiết chế trung gian như các quỹ phim, trung tâm phát triển dự án, chợ dự án... hoặc còn rời rạc và mang tính sự kiện, do đó điện ảnh Việt đang phụ thuộc vào các dự án riêng lẻ. Nhà làm phim phải kiêm nhiệm nhiều vai trò để dự án vận hành, nghĩa là không chỉ sáng tác, sáng tạo, mà còn phải chủ động tìm vốn, kết nối sản xuất và tìm đầu ra.

Từ đây, bà Nguyễn Thị Thu Phương chỉ ra nhiều giải pháp, trong đó bao gồm tăng cường các thiết chế trung gian như quỹ điện ảnh, trung tâm phát triển dự án, tổ chức xúc tiến thị trường… để góp phần giảm gánh nặng cho người làm phim, đặt đúng người làm nghề vào trò trung tâm sáng tạo.

Một số giải pháp khác cũng được đưa ra như tổ chức không gian hệ sinh thái theo hướng liên kết, hình thành các trung tâm và trục phát triển, ví dụ như xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh thành trung tâm sản xuất và thị trường; Đà Nẵng chuyên tổ chức các chợ phim, liên hoan phim, trở thành kết nối quốc tế…

Nhà nghiên cứu Nguyễn Anh Tuấn (VICAST) thì cho rằng tại Việt Nam, cấu trúc vốn đầu tư cho phim rất khép kín và thiếu đa dạng, dẫn đến rủi ro tài chính lớn đổ lên nhà sản xuất, quy mô sản xuất giới hạn và xu hướng làm phim an toàn, lặp lại.

Về cơ bản, nền điện ảnh tại Việt Nam mới chỉ đang tăng trưởng thị trường chứ chưa đạt mức “tài chính hóa” ngành công nghiệp. Đây là một trong những lý do các ngân hàng thương mại gần như vắng bóng trong tài trợ sản xuất phim.

Nguyên nhân nằm ở việc các dự án phim không chứng minh được dòng tiền tương lai, cấu trúc tài chính minh bạch, thiếu cơ chế phân tán rủi ro, chưa minh bạch về dữ liệu thị trường. Theo ông Tuấn, bản thân ngân hàng cũng chưa trang bị năng lực thẩm định, phim ảnh chưa được định giá và thế chấp rõ ràng.

Nhà nghiên cứu này cho biết về cơ bản, điện ảnh Việt Nam không phải là thiếu vốn, mà là chưa có cơ chế để “tài chính hóa” dòng vốn. Giải pháp không phải kêu gọi vốn mà là xây dựng hệ sinh thái tài chính hoàn chỉnh cho điện ảnh.

Dựa trên kinh nghiệm từ các nền công nghiệp điện ảnh lớn tại Mỹ và Hàn Quốc, ông Nguyễn Anh Tuấn đưa ra loạt giải pháp như biến doanh thu tương lai (thông qua hợp đồng phim, bán dự án) thành cơ sở vay vốn, thiết lập cơ chế bảo lãnh và chia sẻ rủi ro, phát triển bảo hiểm sản xuất phim, minh bạch và đa dạng hóa dữ liệu thị trường, nâng cao năng lực ngân hàng và hoàn thiện pháp lý cho tài sản vô hình.../.