ASEAN và Nhật Bản đang nỗ lực cùng nhau định hình sự phát triển Trí tuệ Nhân tạo theo hướng cân bằng và bền vững hơn, giảm sự phụ thuộc vào các mô hình nước ngoài và viện trợ bên ngoài.

Theo bài phân tích trên trang fulcrum.sg ngày 14/4, trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ-Trung và sự phân hóa công nghệ ngày càng gay gắt, Nhật Bản và ASEAN có thể hợp tác để cùng tạo ra các mô hình Trí tuệ Nhân tạo (AI) toàn diện hơn.

Cạnh tranh chiến lược về Trí tuệ Nhân tạo đang ngày càng gay gắt giữa các cường quốc công nghệ tiên tiến, đặc biệt là giữa Mỹ và Trung Quốc. Mặc dù sự cạnh tranh giữa các cường quốc không phải là điều mới mẻ, nhưng điều làm nên sự khác biệt của cuộc đua Trí tuệ Nhân tạo chính là tính mới lạ của nó - tiềm năng chuyển đổi mạnh mẽ trong việc định hình lại cuộc sống hiện đại và tốc độ phát triển chưa từng có.

Tầm quan trọng của việc phát triển Trí tuệ Nhân tạo rất lớn, do đó khó có thể bị chi phối bởi động lực cạnh tranh giữa các cường quốc. Các mô hình Trí tuệ Nhân tạo phù hợp cần phải tích hợp sự đa dạng văn hóa và nguyện vọng của các quốc gia đang phát triển.

Khi sự cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc dẫn đến sự phân hóa công nghệ, Nhật Bản và ASEAN đang tìm kiếm các phương pháp tiếp cận bao quát và toàn diện trong hợp tác về Trí tuệ Nhân tạo, dù chưa tối ưu, có thể tạo ra một vùng đệm chiến lược, giúp tránh được những tác động trực tiếp của cạnh tranh giữa các cường quốc, ít nhất là tạm thời.

Điều này thể hiện rõ nhất trong Hội nghị Bộ trưởng Kỹ thuật số ASEAN-Nhật Bản lần thứ 6 gần đây, khi cả hai bên khẳng định cam kết phát triển AI dựa trên đổi mới sáng tạo phù hợp với văn hóa.

Các bộ trưởng hai bên nhận thấy cần phải đưa các sắc thái văn hóa vào các mô hình Trí tuệ Nhân tạo để phản ánh tốt hơn một hệ sinh thái chân thực với thực tế của mỗi quốc gia. Nếu không, Trí tuệ Nhân tạo sẽ tiếp tục bị định hình phần lớn bởi các giá trị của các xã hội công nghệ tiên tiến như Mỹ hoặc Trung Quốc, vốn kéo theo những định kiến và chuẩn mực văn hóa đặc thù.

Điều này dựa trên đề xuất của Nhật Bản về Sáng kiến Đồng sáng tạo Trí tuệ Nhân tạo ASEAN-Nhật Bản, trong đó nêu ra sự hợp tác trong lĩnh vực Trí tuệ Nhân tạo nhằm thúc đẩy thịnh vượng và an ninh kinh tế bằng cách nuôi dưỡng tài năng và khả năng phục hồi của địa phương, thay vì dựa vào các mô hình nước ngoài.

Thuật ngữ “đồng sáng tạo” đã trở thành một từ khóa quan trọng trong quan hệ ASEAN-Nhật Bản. Khái niệm này được chính thức giới thiệu trong Tuyên bố Tầm nhìn Chung về Tình hữu nghị và Hợp tác ASEAN-Nhật Bản được ban hành vào tháng 12/2023 nhân kỷ niệm 50 năm thiết lập quan hệ.

Hợp tác công nghệ không phải là điều mới mẻ trong quan hệ đối tác ASEAN-Nhật Bản. Kế hoạch Công tác Số hóa ASEAN-Nhật Bản năm 2025 về sử dụng và phát triển Trí tuệ Nhân tạo an toàn đã thừa nhận sự cần thiết về đa dạng ngôn ngữ và văn hóa trong phát triển và ứng dụng Trí tuệ Nhân tạo, một chủ đề tiếp tục định hình hợp tác Trí tuệ Nhân tạo giữa ASEAN và Nhật Bản ngày nay.

Trong ASEAN, một số quốc gia thành viên đã chủ động xây dựng các mô hình AI độc lập, chẳng hạn như SEA-LION của Singapore, Intelek Luhur Malaysia Untukmu (ILMU) của Malaysia và Sahabat-AI của Indonesia.

Các khuôn khổ khu vực về Trí tuệ Nhân tạo cũng đã được hình thành trong những năm gần đây, bao gồm Hướng dẫn ASEAN về Quản trị và Đạo đức Trí tuệ Nhân tạo được thông qua năm 2024 và Lộ trình Trí tuệ Nhân tạo có trách nhiệm của ASEAN (2025-2030).

Cả hai sáng kiến này đều nhằm mục đích thúc đẩy việc sử dụng Trí tuệ Nhân tạo an toàn và có trách nhiệm, đồng thời tăng cường khả năng tương tác, phản ánh sự nhận thức ngày càng tăng rằng việc phát triển và quản trị Trí tuệ Nhân tạo cần được xây dựng trong bối cảnh khu vực và toàn cầu đầy biến động hiện nay.

Tương tự, chiến lược Trí tuệ Nhân tạo của Nhật Bản củng cố định hướng hướng ngoại. Kế hoạch Cơ bản về Trí tuệ Nhân tạo do Nội các nước này công bố vào tháng 12/2025 nhấn mạnh rằng tham vọng Trí tuệ Nhân tạo của Nhật Bản không thể được hiện thực hóa một cách riêng lẻ.

Thay vào đó, kế hoạch này thừa nhận rằng hợp tác quốc tế với ASEAN và các đối tác Nam bán cầu khác là yếu tố không thể thiếu để xây dựng một hệ sinh thái Trí tuệ Nhân tạo bền vững, toàn diện và đáng tin cậy, một hệ sinh thái phản ánh sự tôn trọng sự đa dạng văn hóa trong phát triển Trí tuệ Nhân tạo.

Điều này thừa nhận rằng phát triển Trí tuệ Nhân tạo không chỉ có tác động đến các quốc gia tiên tiến về công nghệ mà còn cả các quốc gia đang phát triển, những quốc gia có thể vẫn đang xây dựng các năng lực cần thiết về Trí tuệ Nhân tạo. Bất chấp sự chênh lệch về kỹ thuật số, sự tham gia toàn diện là điều cần thiết để tạo ra một hệ sinh thái Trí tuệ Nhân tạo công bằng hơn.

Cách tiếp cận hướng ngoại này đã được củng cố khi Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi phát biểu tại Hội nghị Cấp cao ASEAN gần đây nhất, đã kêu gọi nghiên cứu chung sâu rộng hơn về các công nghệ tiên tiến và đề xuất Sáng kiến Đồng sáng tạo AI ASEAN-Nhật Bản nêu trên.

Thay vì theo đuổi sự tự chủ hoàn toàn về công nghệ, sáng kiến này tìm cách đảm bảo một mức độ tự chủ nhất định về Trí tuệ Nhân tạo bằng cách chống lại sự “thống trị” của các quốc gia tiên tiến về công nghệ và cùng nhau tạo ra một hệ sinh thái Trí tuệ Nhân tạo đa dạng và có khả năng tương tác, có thể giải quyết các thách thức kinh tế-xã hội.

Bằng cách thúc đẩy hệ sinh thái Trí tuệ Nhân tạo nội địa, các nước thành viên ASEAN và Nhật Bản đang nỗ lực cùng nhau định hình sự phát triển Trí tuệ Nhân tạo theo hướng cân bằng và bền vững hơn, giảm sự phụ thuộc vào các mô hình nước ngoài và viện trợ bên ngoài./.