Dự án Luật hướng tới đơn giản hóa thủ tục, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, khơi thông nguồn lực. Cơ quan thẩm tra lưu ý kiểm soát chặt các cơ chế thu hẹp cạnh tranh, bảo đảm hiệu quả sử dụng vốn công.

Sáng 23/10, tại Nhà Quốc hội, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Quốc hội nghe Chính phủ trình bày Tờ trình và cơ quan thẩm tra báo cáo về dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi).

Theo Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, thực tiễn thi hành Luật Đấu thầu cho thấy một số quy định chưa bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ với hệ thống pháp luật; hình thức lựa chọn nhà thầu còn phân tán, phức tạp, chưa có cơ chế đàm phán cạnh tranh cho các gói thầu đặc thù và đặt hàng sản phẩm từ nghiên cứu công nghệ cao, công nghệ chiến lược. Một số khâu trung gian trong quy trình thủ tục chưa cần thiết; các quy định về ưu đãi, tư cách hợp lệ, phương pháp đánh giá hồ sơ dự thầu, hợp đồng, hành vi bị cấm và trách nhiệm của các bên cũng cần tiếp tục hoàn thiện.

Do đó, việc sửa đổi luật nhằm thể chế hóa chủ trương hoàn thiện thể chế, cải cách thủ tục hành chính, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, khơi thông nguồn lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, bảo đảm cạnh tranh, minh bạch, phòng, chống tham nhũng, lãng phí trong hoạt động đấu thầu.

Đơn giản hóa thủ tục, tăng chủ động cho chủ đầu tư

Theo Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn, dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi) được sửa đổi tập trung vào 4 nhóm chính sách: bảo đảm tính khả thi, đồng bộ của hệ thống pháp luật; nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động đấu thầu; đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền; nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và tăng cường kiểm tra, giám sát.

Trong đó, dự thảo hướng tới trao quyền cho chủ đầu tư quyết định việc áp dụng các hình thức lựa chọn nhà thầu phù hợp, như chỉ định thầu, đấu thầu, nhằm tăng tính chủ động và trách nhiệm trong tổ chức thực hiện.

Thay mặt cơ quan thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, Ủy ban thống nhất với sự cần thiết sửa đổi Luật Đấu thầu để thể chế hóa chủ trương của Đảng, tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, đơn giản hóa thủ tục, tăng phân cấp, phân quyền, khơi thông nguồn lực cho đầu tư phát triển và bảo đảm đồng bộ với các luật mới được ban hành. Hồ sơ dự án Luật đủ điều kiện trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2.

Tuy nhiên, Luật Đấu thầu năm 2023 đã được sửa đổi, bổ sung nhiều lần và nay tiếp tục được sửa đổi toàn diện theo trình tự, thủ tục rút gọn, với nhiều chính sách thay đổi lớn, phạm vi tác động rộng.

Vì vậy, cơ quan thẩm tra đề nghị nhất quán tinh thần “thận trọng, chắc chắn, làm tốt từng khâu… không chạy theo số lượng” theo Nghị quyết số 66-NQ/TW và Kết luận số 19-KL/TW; đánh giá thực chất tác động, chi phí, lợi ích và rủi ro của các chính sách lớn, chỉ sửa đổi những vấn đề đã đủ chín, đủ rõ từ thực tiễn.

Không để cơ chế đặc thù làm thu hẹp cạnh tranh

Một trong những nội dung được cơ quan thẩm tra lưu ý là quy định cho phép hồ sơ mời thầu nêu nhãn hiệu theo nhóm nhãn hiệu, xuất xứ theo nhóm nước, vùng lãnh thổ tại khoản 2 Điều 28. Theo Ủy ban Kinh tế và Tài chính, quy định này có thể hạn chế sự tham gia của hàng hóa đáp ứng yêu cầu tương đương, nhất là sản phẩm mới của doanh nghiệp trong nước.

Ủy ban đề nghị ưu tiên xác định yêu cầu bằng tính năng, chất lượng, tiêu chuẩn kỹ thuật và mục đích sử dụng; chỉ viện dẫn nhãn hiệu, xuất xứ khi có căn cứ cần thiết. Đồng thời, cần quy định rõ tiêu chí xác định nhóm và điều kiện chấp nhận hàng hóa tương đương để bảo đảm cạnh tranh thực chất.

Về việc mở rộng sử dụng nhà thầu phụ nước ngoài tại khoản 1 Điều 9, cơ quan thẩm tra đề nghị quy định nguyên tắc nhà thầu trong nước không được giao cho nhà thầu phụ nước ngoài phần việc chủ yếu hoặc phần việc làm căn cứ đánh giá năng lực, kinh nghiệm để được lựa chọn, qua đó bảo đảm vai trò và trách nhiệm thực chất của nhà thầu chính trong nước.

Đối với các hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, Ủy ban Kinh tế và Tài chính cơ bản thống nhất việc hợp nhất chào hàng cạnh tranh vào đấu thầu rộng rãi, mua sắm trực tiếp vào chỉ định thầu và bổ sung hình thức đàm phán cạnh tranh.

Tuy nhiên, Ủy ban đề nghị tiếp tục xác định đấu thầu rộng rãi là hình thức chủ yếu; quy định rõ điều kiện, giới hạn áp dụng chỉ định thầu, đặt hàng, lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt và chỉ định nhà đầu tư, nhất là tiêu chí về lĩnh vực chiến lược, hạn mức chỉ định thầu, tránh thu hẹp cạnh tranh.

Với hình thức đàm phán cạnh tranh, dự thảo cần có cơ chế bảo vệ bí mật kinh doanh, quyền sở hữu trí tuệ, căn cứ kiểm chứng khách quan về giá, đồng thời tăng cường kiểm soát và trách nhiệm giải trình của chủ đầu tư.

Quy định rõ giới hạn, tăng cường giám sát

Dự thảo Luật giao Chính phủ quy định chi tiết nhiều nội dung tại 38 điều, trong đó có những vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến cạnh tranh và quyền tham dự thầu, như trường hợp nhà thầu nước ngoài không phải liên danh, sử dụng nhà thầu phụ trong nước; bổ sung trường hợp chỉ định thầu và các hình thức lựa chọn nhà thầu khác.

Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị quy định ngay trong Luật các nguyên tắc, điều kiện và giới hạn áp dụng; việc giao Chính phủ quy định chi tiết phải nằm trong phạm vi Luật cho phép, không mở rộng các trường hợp hạn chế cạnh tranh bằng văn bản dưới luật.

Về các hành vi bị cấm trong hoạt động đấu thầu tại Điều 14, cơ quan thẩm tra đề nghị rà soát, xác định rõ chủ thể và hành vi vi phạm, bảo đảm phòng ngừa, xử lý đầy đủ các hành vi thông thầu, gian lận, xung đột lợi ích, làm lộ bí mật nhà nước.

Ủy ban cũng lưu ý quy định cấm tổ chức lựa chọn nhà thầu khi chưa xác định được nguồn vốn nếu dẫn đến nợ đọng có thể khiến việc xác định vi phạm phải chờ đến khi hậu quả phát sinh, gây khó khăn cho công tác phòng ngừa và xử lý.

Do đó, cần xác định rõ hành vi bị cấm ngay tại thời điểm thực hiện, đồng thời quy định cụ thể các trường hợp được tổ chức lựa chọn nhà thầu khi chưa xác định nguồn vốn, nhất là gói thầu khẩn cấp, cấp bách và đấu thầu trước.

Bên cạnh đó, cơ quan thẩm tra đề nghị nâng cao hiệu quả Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia trong công khai, chia sẻ dữ liệu và giám sát hoạt động đấu thầu; bảo đảm tính độc lập trong giải quyết kiến nghị. Các quy định về đấu thầu trước, xử lý khi dự án thay đổi, sửa đổi hợp đồng, chuyển nhượng dự án cũng cần được hoàn thiện để không làm thay đổi những cam kết làm căn cứ lựa chọn nhà thầu.

Đối với việc lựa chọn nhà thầu cung cấp thuốc, hóa chất, vật tư xét nghiệm và thiết bị y tế, cần bảo đảm kiểm soát giá, đáp ứng yêu cầu chuyên môn và không làm gián đoạn hoạt động khám bệnh, chữa bệnh. Đồng thời, rà soát các quy định chuyển tiếp, bảo đảm tính thống nhất, khả thi, tránh phát sinh khoảng trống pháp lý; chuẩn bị đầy đủ văn bản hướng dẫn để Luật được triển khai đồng bộ ngay khi có hiệu lực./.