Mở đường cho dòng vốn qua thị trường chứng khoán là yêu cầu cấp thiết. Tuy nhiên, cải cách phải đi cùng minh bạch, giám sát và bảo vệ nhà đầu tư, không đánh đổi an toàn lấy sự thuận lợi.

Muốn thị trường chứng khoán trở thành kênh dẫn vốn hiệu quả hơn, không thể chỉ dừng ở việc đơn giản hóa thủ tục hay mở rộng cơ hội huy động vốn cho doanh nghiệp. Chất lượng thông tin, chuẩn mực thị trường và khả năng bảo vệ nhà đầu tư mới là những yếu tố quyết định niềm tin, qua đó tạo nền tảng thu hút nguồn lực trong nước và quốc tế.

Đây cũng là yêu cầu xuyên suốt trong quá trình hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về chứng khoán. Sáng 28/10, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng, giải trình tại phiên họp, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh yêu cầu tiếp thu các ý kiến xác đáng để hoàn thiện dự thảo, hướng tới một thị trường công khai, minh bạch, an toàn và tiệm cận chuẩn mực quốc tế.

Khơi thông nguồn lực, lấy niềm tin làm điểm tựa

Áp lực huy động vốn cho phát triển kinh tế đặt ra yêu cầu nâng cao vai trò của thị trường chứng khoán, nhất là trong cung ứng nguồn vốn trung và dài hạn. Theo Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn, khi Việt Nam hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số, nhu cầu huy động vốn ước khoảng 40% GDP, thị trường chứng khoán cần phát huy tốt hơn vai trò của mình trong hệ thống dẫn vốn cho nền kinh tế.

Tuy nhiên, quy mô huy động vốn không thể là thước đo duy nhất. Điều quan trọng là thị trường phải tạo dựng được niềm tin đủ lớn để nhà đầu tư sẵn sàng tham gia và doanh nghiệp có thể tiếp cận nguồn lực một cách bền vững.

Bộ trưởng nhấn mạnh: “Quan trọng nhất của việc xây dựng luật này chính là bảo vệ quyền lợi chính đáng của nhà đầu tư và của các thành viên thị trường.”

Yêu cầu đó càng có ý nghĩa trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam đã được FTSE Russell nâng hạng từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi thứ cấp. Cơ quan quản lý tiếp tục làm việc với MSCI để đánh giá, xếp hạng thị trường.

Việc nâng hạng mở ra cơ hội thu hút thêm dòng vốn quốc tế, nhưng khả năng tận dụng cơ hội còn phụ thuộc vào mức độ minh bạch, chất lượng vận hành và sự đáp ứng các chuẩn mực của thị trường.

Từ góc độ này, hoàn thiện pháp luật không chỉ nhằm tạo thuận lợi cho hoạt động phát hành, giao dịch mà còn phải củng cố những điều kiện bảo đảm thị trường vận hành an toàn. Cải cách vì thế không đồng nghĩa với hạ thấp yêu cầu quản lý, mà cần loại bỏ những rào cản không cần thiết trong khi vẫn giữ vững các chuẩn mực cốt lõi.

Đơn giản hóa thủ tục, không đánh đổi chất lượng

Ranh giới giữa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp và bảo đảm an toàn thị trường thể hiện rõ trong các quy định về chào bán chứng khoán ra công chúng, điều kiện kinh doanh và hoạt động của các tổ chức trung gian.

Với hồ sơ chào bán lần đầu ra công chúng (IPO), dự thảo đề cập việc xử lý các trường hợp báo cáo kiểm toán có ý kiến ngoại trừ. Theo nội dung được Bộ trưởng giải trình, trường hợp ý kiến ngoại trừ không ảnh hưởng đến điều kiện chào bán, niêm yết có thể được xem xét theo quy định. Cách tiếp cận này hướng tới tháo gỡ vướng mắc cho doanh nghiệp, nhưng đòi hỏi tiêu chí đánh giá phải rõ ràng để tránh biến việc đơn giản hóa thủ tục thành khoảng trống kiểm soát.

Trong khi đó, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng lưu ý việc cắt giảm điều kiện kinh doanh, thủ tục hành chính cần gắn với chất lượng thông tin, tiêu chuẩn niêm yết và cơ chế hậu kiểm. Những điều kiện liên quan đến người đại diện theo pháp luật, chứng chỉ hành nghề và trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường cần được rà soát thận trọng, bảo đảm vừa tạo thuận lợi cho hoạt động kinh doanh, vừa duy trì khả năng kiểm soát rủi ro.

Các vấn đề về ngân hàng lưu ký, ngân hàng thanh toán cũng cần được xem xét trong mối liên hệ giữa quy định của pháp luật chứng khoán và pháp luật về tổ chức tín dụng. Đối với đề xuất bỏ điều kiện về tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu của ngân hàng, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị đánh giá kỹ tác động; nếu loại bỏ điều kiện này, cần có công cụ giám sát, cảnh báo và cơ chế chia sẻ thông tin phù hợp giữa cơ quan quản lý ngân hàng và cơ quan quản lý chứng khoán.

Một thị trường vận hành thông suốt cũng đòi hỏi trách nhiệm của các tổ chức kinh doanh chứng khoán và người hành nghề được xác định rõ. Những vấn đề như xung đột lợi ích, tách biệt tài sản khách hàng, trách nhiệm khi môi giới thực hiện vai trò đại lý, quản lý tài sản bảo đảm hoặc đại diện người sở hữu trái phiếu cần được rà soát để bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư trong thực tế, thay vì chỉ dừng ở quy định trên giấy.

Cơ chế mới cần đi cùng năng lực thực thi

Một trong những nội dung được quan tâm là cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với sản phẩm, dịch vụ và mô hình mới trên thị trường chứng khoán. Theo Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn, quy định cần tránh trùng lặp với Luật Khoa học và Công nghệ, đồng thời tập trung vào những yêu cầu đặc thù của lĩnh vực chứng khoán, nhằm bảo đảm an toàn và hạn chế rủi ro cho nhà đầu tư khi thử nghiệm các mô hình chưa được pháp luật điều chỉnh đầy đủ.

Từ yêu cầu đó, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng đề nghị làm rõ nguyên tắc, phạm vi, thời hạn thử nghiệm và trách nhiệm của các bên; đồng thời quy định cụ thể việc xử lý tài sản, dữ liệu, hợp đồng khi kết thúc thử nghiệm cũng như trách nhiệm bồi thường. Cơ chế miễn trừ trách nhiệm, nếu có, không được trở thành căn cứ để hợp thức hóa hành vi gian lận, vi phạm cố ý hoặc lợi dụng thử nghiệm để trục lợi.

Bên cạnh khuôn khổ pháp lý, năng lực vận hành cũng là điều kiện để thị trường phát triển. Bộ trưởng cho biết cần tiếp tục đầu tư công nghệ thông tin tại các sở giao dịch chứng khoán và cơ quan quản lý, từng bước hiện đại hóa hạ tầng và làm chủ công nghệ. Phó Chủ tịch Quốc hội đồng thời lưu ý yêu cầu bảo đảm an toàn dữ liệu, an ninh giao dịch điện tử, tăng cường kết nối dữ liệu và năng lực giám sát, cảnh báo rủi ro.

Vấn đề nhân lực cũng được đặt ra trong quá trình hoàn thiện chính sách. Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết cơ chế đãi ngộ đặc thù đối với cán bộ cơ quan quản lý chứng khoán từng được đặt ra do sức ép cạnh tranh nhân lực với các công ty chứng khoán và công ty quản lý quỹ; giai đoạn 2000-2012, hơn 180 trong tổng số trên 300 cán bộ của cơ quan này đã chuyển sang làm việc tại các công ty chứng khoán.

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội, chính sách nhân lực cần được làm rõ về căn cứ, phạm vi áp dụng, nguồn lực và thẩm quyền, gắn với yêu cầu phát triển hạ tầng thị trường.

Đối với mô hình tổ chức các sở giao dịch, phương án phân định định hướng hoạt động giữa Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội đang được nghiên cứu.

Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị không quy định cứng nhắc mô hình trong luật, mà giao Thủ tướng Chính phủ quyết định trên cơ sở đánh giá tác động và lộ trình phù hợp; đồng thời phải bảo đảm các nguyên tắc về tổ chức, quản trị, vận hành, giám sát và tính liên tục của thị trường.

Kết luận phần thảo luận, yêu cầu đặt ra không chỉ là hoàn thiện từng quy định riêng lẻ, mà còn bảo đảm sự đồng bộ giữa luật và văn bản hướng dẫn, hạ tầng kỹ thuật, dữ liệu, nhân lực giám sát và các quy định chuyển tiếp, tránh khoảng trống pháp lý khi triển khai.

Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị Chính phủ phối hợp với cơ quan chủ trì soạn thảo và cơ quan thẩm tra tiếp thu, giải trình đầy đủ ý kiến đại biểu, nhất là những nội dung còn có ý kiến khác nhau, hoàn thiện hồ sơ để trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét trước khi Quốc hội quyết định thông qua tại kỳ họp.

Khơi thông dòng vốn là mục tiêu quan trọng, nhưng niềm tin thị trường không thể được tạo dựng chỉ bằng những thủ tục thuận lợi hơn. Hiệu quả của các sửa đổi sẽ phụ thuộc vào việc mở rộng cơ hội huy động vốn đến đâu, đồng thời giữ được kỷ luật thị trường, chất lượng thông tin và khả năng bảo vệ nhà đầu tư đến đó./.