Các chuyên gia cho rằng quy hoạch chỉ thực sự thành công khi tạo được việc làm, nhà ở, hạ tầng xã hội và môi trường sống phù hợp cho hơn 14 triệu dân hiện nay và các thế hệ cư dân tương lai.

Việc mở rộng không gian phát triển sau khi hợp nhất với tỉnh Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu đang đặt Thành phố Hồ Chí Minh trước một giai đoạn tái định hình mạnh mẽ, với mô hình siêu đô thị đa cực, đa trung tâm, hệ thống giao thông quy mô lớn và những cực phát triển chuyên biệt.

Tuy nhiên, cùng với bài toán tăng trưởng và huy động nguồn lực, các chuyên gia cho rằng quy hoạch chỉ thực sự thành công khi tạo được việc làm, nhà ở, hạ tầng xã hội và môi trường sống phù hợp cho hơn 14 triệu dân hiện nay và các thế hệ cư dân tương lai.

Đây là nội dung được các chuyên gia thảo luận tại Diễn đàn “ Thành phố Hồ Chí Minh tái định hình siêu đô thị - Những siêu dự án kiến tạo diện mạo, chất lượng cuộc sống giai đoạn 2030-2035” do Hội Mỹ nghệ và Chế biến Gỗ Thành phố Hồ Chí Minh (HAWA), Hiệp hội Xây dựng và Vật liệu Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh (SACA), Hội Kiến trúc sư Việt Nam, Hội Kiến trúc sư Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức, chiều 30/9.

Không gian đa cực, đa chức năng

Kiến trúc sư Ngô Anh Vũ, Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh, cho biết tầm nhìn dài hạn của Thành phố Hồ Chí Minh là xây dựng thành phố trở thành một đô thị toàn cầu, thông minh, hiện đại; đến năm 2030 sánh vai với các đô thị Đông Nam Á, đến năm 2045 trở thành trung tâm kinh tế, văn hóa, đổi mới sáng tạo của châu Á và hướng tới thành phố toàn cầu vào năm 2075 hoặc xa hơn.

Theo định hướng này, cấu trúc mới của Thành phố Hồ Chí Minh gồm 5 cực động lực, 5 trung tâm vệ tinh, 5 hệ liên kết và 10 vùng quản trị. Đây là sự chuyển đổi đáng kể so với mô hình phát triển trước đây, khi không gian đô thị được tổ chức chủ yếu quanh khu vực trung tâm.

Trong đó, khu vực lõi Thành phố Hồ Chí Minh cũ được định hướng trở thành trung tâm quản trị đô thị và tài chính; khu vực phía Đông, (gồm thành phố Thủ Đức cũ và Thủ Dầu Một) phát triển thành cực đổi mới sáng tạo; phía Tây tập trung các chức năng đô thị, y tế, giáo dục; khu vực Bàu Bàng (Bình Dương cũ) phát triển công nghiệp công nghệ cao, logistics; còn khu vực Bà Rịa-Vũng Tàu và vùng vịnh Gành Rái được định hướng trở thành cực phát triển kinh tế biển, cửa ngõ giao thương quốc tế.

Song song với các cực động lực là những trung tâm vệ tinh như Côn Đảo, Long Hải-Hồ Tràm, Hóc Môn-Củ Chi và các khu vực phát triển công nghiệp, dịch vụ, logistics. Mục tiêu là hình thành một “chùm đô thị,” trong đó các khu vực có chức năng bổ trợ, kết nối với nhau thay vì tập trung quá mức vào khu vực lõi.

Liên quan đến định hướng phát triển kinh tế biển, ông Nguyễn Đỗ Dũng, CEO enCity, cho rằng Thành phố Hồ Chí Minh đang đứng trước cơ hội hình thành một hệ sinh thái kinh tế biển lớn hơn, trên nền tảng kết nối Cần Giờ với Bà Rịa - Vũng Tàu và các vùng sản xuất phía trong. Tuy nhiên, quy mô phát triển cảng, logistics và công nghiệp biển cũng đặt ra yêu cầu phải tính toán đồng bộ về giao thông, hạ tầng và tác động đến không gian sống.

Những vấn đề này cho thấy thách thức của Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn tới không chỉ nằm ở việc có bao nhiêu tuyến đường, bao nhiêu khu đô thị hay dự án được triển khai, mà ở khả năng biến quy hoạch thành một hệ sinh thái đô thị vận hành hiệu quả. Từ nơi ở, việc làm, giao thông, trường học, bệnh viện đến không gian xanh, mỗi yếu tố đều phải được tính toán trong mối quan hệ với nhau.

Về giao thông, định hướng mới mở rộng mạng lưới đường bộ, đường sắt quốc gia và đường sắt đô thị. Thành phố đặt mục tiêu phát triển mạnh hệ thống metro, qua đó thay đổi thói quen di chuyển của người dân và giảm sự phụ thuộc vào phương tiện cá nhân. Cùng với đó là hệ thống khu công nghiệp, khu công nghệ cao, khu nghiên cứu-đào tạo và y tế chuyên sâu được phân bổ theo các vùng phát triển.

Các chuyên gia nhấn mạnh khái niệm “liên kết” trong quy hoạch mới không chỉ dừng ở những tuyến đường. Đó còn là sự kết nối về sản xuất - phân phối, hạ tầng kỹ thuật-hạ tầng xã hội, văn hóa, lịch sử, phong cách sống và chất lượng sống. Không gian đô thị tương lai cũng được tính đến theo hướng đa tầng, gồm không gian ngầm, mặt đất và không gian trên không, cùng sự kết nối giữa không gian xanh và mặt nước.

Nâng cao chất lượng sống của cư dân

Từ góc nhìn đời sống dân cư, Tiến sỹ, Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn, Chủ tịch NgoViet Architects & Planners cho rằng câu hỏi quan trọng nhất của quá trình tái định hình siêu đô thị là người dân sẽ đứng ở đâu trong cấu trúc mới và những thay đổi về không gian sẽ tác động như thế nào đến cơ hội an cư, việc làm và cuộc sống của họ. Với việc quy hoạch và xây dựng hàng trăm km metro, hệ thống đường vành đai, các khu đô thị mới và những dự án quy mô lớn, một bộ phận dân cư có thể phải thay đổi nơi ở, việc làm và phương thức sinh hoạt.

Trong khi đó, các dự án triển khai tại những khu vực hiện hữu cũng tác động trực tiếp đến người dân thông qua đền bù, giải tỏa và quá trình tái cơ cấu cuộc sống. Vì vậy, cần tránh tình trạng xây dựng đô thị hiện đại nhưng thiếu cư dân sinh sống.

Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn nhấn mạnh nguyên tắc phát triển đô thị phải gắn với các trung tâm việc làm tiện ích. Theo đó, mỗi khu đô thị cần được tổ chức để người dân có thể tiếp cận việc làm, giáo dục, y tế và giải trí trong khoảng 15 phút thông qua các phương tiện giao thông công cộng. Giải quyết nhu cầu nhà ở vì vậy trở thành một phần không thể tách rời của quy hoạch. Một vấn đề khác là khi phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng và giá trị đất quanh các nhà ga tăng lên, làm thế nào để người lao động vẫn có thể sinh sống gần nơi làm việc thay vì bị đẩy ra xa do giá nhà và giá thuê tăng.

Giải pháp được đề xuất là cần dành một phần quỹ đất công để phát triển nhà ở với giá phù hợp, qua đó bảo đảm người lao động có thể tiếp tục sống trong các khu vực đô thị mới. Đây không chỉ là câu chuyện an sinh mà còn liên quan trực tiếp đến hiệu quả vận hành của toàn bộ đô thị, bởi những khu vực có nhiều việc làm cũng cần có lực lượng lao động có khả năng sinh sống tại đó.

Tương tự, hạ tầng xã hội cũng cần được thiết kế phù hợp với đặc điểm kinh tế và thu nhập của từng khu vực. Một vùng phát triển tài chính có thể cần những hệ thống dịch vụ khác với vùng công nghiệp, nơi phần lớn người lao động có mức thu nhập thấp hơn. Theo đó, việc tổ chức hạ tầng xã hội phải bảo đảm người dân “sống được với mức lương của họ,” thay vì chỉ tạo ra những không gian đô thị có hình thức hiện đại.

Ông Nguyễn Chánh Phương, Phó Chủ tịch Hội Mỹ nghệ và Nội thất Thành phố Hồ Chí Minh (HAWA), cho rằng mỗi bước chuyển mình của thành phố đều tạo ra yêu cầu mới đối với không gian đô thị và đời sống người dân. Những dự án hạ tầng và đô thị quy mô lớn có thể tạo ra các trung tâm phát triển, cơ hội đầu tư mới, đồng thời đặt ra kỳ vọng về môi trường sống tốt hơn, giao thông thuận tiện hơn và không gian công cộng gần gũi hơn với người dân.

Do đó, bài toán đặt ra không chỉ là tạo dựng một Thành phố Hồ Chí Minh lớn hơn về quy mô, mà phải hình thành một đô thị có khả năng tăng trưởng, tạo việc làm, cung cấp nhà ở phù hợp và bảo đảm chất lượng sống cho nhiều thế hệ. Khi các cực phát triển, hành lang kinh tế và hệ thống giao thông được kết nối với nhau, giá trị cuối cùng của quy hoạch vẫn được đo bằng một yếu tố gần gũi nhất là người dân có thể an cư, làm việc và cải thiện chất lượng đời sống cả về vật chất lẫn tinh thần./.