Sắp xếp thôn, tổ dân phố không chỉ là bài toán tinh gọn đầu mối bởi đằng sau mỗi thôn, làng là những thiết chế văn hóa, cộng đồng cư dân và các mối quan hệ xã hội được hình thành qua nhiều thế hệ.

Cả nước chuẩn bị bước vào cuộc sắp xếp hàng chục nghìn thôn, tổ dân phố.

Đây không chỉ là bài toán tinh gọn đầu mối, đằng sau mỗi thôn, làng là những thiết chế văn hóa, cộng đồng cư dân và các mối quan hệ xã hội được hình thành qua nhiều thế hệ. Làm thế nào để sắp xếp hiệu quả mà không làm mất đi những giá trị đặc thù đang là yêu cầu đặt ra.

Tinh gọn đầu mối, nâng cao hiệu quả quản trị ở cơ sở

Thực hiện Nghị quyết số 18-NQ/TW và các quy định liên quan, những năm qua việc sắp xếp thôn, làng, ấp, bản, buôn, bon, phum, sóc, tổ dân phố, khu phố, khối phố, khóm, tiểu khu (thôn, tổ dân phố) trong cả nước đã đạt được kết quả quan trọng, số lượng thôn, tổ dân phố giảm dần. Nếu như năm 2015, cả nước có 136.824 đơn vị thì đến tháng 6/2026 có 89.580 đơn vị (giảm trên 34,5%).

Tuy nhiên, hiện còn nhiều thôn, tổ dân phố chưa bảo đảm tiêu chí về quy mô số hộ gia đình theo quy định hiện hành và không đồng đều giữa các vùng, miền.

Đơn cử như ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, nhiều tổ dân phố có quy mô lớn, lên đến trên 1.000 hộ, thì tại không ít địa phương, nhiều thôn chỉ có dưới 150 hộ (khoảng 21 nghìn thôn, tập trung tại khu vực miền núi phía Bắc).Đặc biệt, sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, cấp xã năm 2025, bình quân số lượng thôn, tổ dân phố trên mỗi đơn vị hành chính cấp xã tăng lên nhiều.

Thống kê từ Bộ Nội vụ cho thấy, trước đây bình quân mỗi xã có 9 thôn, tổ dân phố, nhưng sau sáp nhập, con số này tăng lên gấp 3 lần, khoảng 27 thôn, tổ dân phố/xã. Điều này đã làm tăng số lượng đầu mối và tạo áp lực quản lý lớn đối với chính quyền địa phương ở cơ sở.

Nếu không sắp xếp thôn, tổ dân phố sẽ khó khắc phục tình trạng manh mún, phân tán nguồn lực; nhưng nếu sắp xếp một cách cơ học, chỉ dựa trên những con số về quy mô dân số hay số hộ gia đình, có thể làm suy giảm tính gắn kết cộng đồng và những giá trị văn hóa đặc thù của từng địa bàn. Đây là bài toán đang đặt ra đối với cuộc sắp xếp thôn, tổ dân phố quy mô lớn nhất từ trước đến nay.

Không chỉ là yêu cầu về tổ chức bộ máy, việc sắp xếp thôn, tổ dân phố còn gắn với bài toán sử dụng hiệu quả nguồn lực.

Hiện nay, dù là tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư, song ngân sách nhà nước mỗi năm vẫn chi trên 11.300 tỷ đồng để thực hiện chế độ, chính sách đối với đội ngũ người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố.

Tuy nhiên, với hơn 268,7 nghìn người hưởng phụ cấp trong năm 2025 thì bình quân chỉ khoảng 3,5 triệu đồng/người/tháng. Điều này cho thấy nghịch lý: tổng nguồn lực chi không nhỏ nhưng lại bị phân tán quá nhiều đầu mối, khiến cán bộ thôn, tổ dân phố, người hoạt động không chuyên trách chưa thực sự yên tâm gắn bó với công việc.

Trong bối cảnh mới, việc sắp xếp thôn, tổ dân phố phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là cần thiết nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước ở cơ sở; góp phần tăng cường sự gắn kết trong cộng đồng; bảo đảm chế độ, chính sách đối với người hoạt động không chuyên trách.

Việc giảm đầu mối cũng tạo điều kiện cơ cấu lại nguồn lực, nâng cao chất lượng đội ngũ, bảo đảm những người trực tiếp làm công tác ở cơ sở có điều kiện và động lực hoàn thành tốt nhiệm vụ.

Từ thực tế địa bàn, các thôn ở vùng cao, vùng khó khăn dân số không nhiều, ông Lục Hải Xuyến, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Đồng Tâm (Tuyên Quang) cho rằng hiện nay có những thôn quá nhỏ, số dân quá ít. Không sáp nhập thôn sẽ không phát triển được.

“Nếu sáp nhập một thôn yếu, hoặc chưa có điều kiện phát triển, với một thôn có điều kiện sẽ tạo động lực mới, không gian mới để phát triển,” ông Xuyến lý giải.

Theo ông, có thôn có một dân tộc sinh sống nhưng cũng có thôn có 2 dân tộc sinh sống, song bà con rất thuần, không có vấn đề xung khắc. Là một xã miền núi, địa hình phức tạp, đi lại khó khăn, Đồng Tâm có diện tích xấp xỉ 157km2 với 22 thôn, 12 dân tộc. Trên địa bàn xã có 12 điểm nhóm sinh hoạt tôn giáo, bà con dân tộc có thể theo các tôn giáo khác nhau nhưng có một điểm chung là đều tuân thủ và thực hiện tốt các chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước.

Vì vậy, ông Xuyến đánh giá việc sáp nhập các thôn sẽ rất thuận lợi, không ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt của người dân. Qua trao đổi công việc, lồng ghép các nội dung liên quan cũng cho thấy, cán bộ, công chức và nhân dân trên địa bàn rất ủng hộ chủ trương này.

Sắp xếp để phục vụ người dân tốt hơn

Hiện nay, một vấn đề đặt ra là sắp xếp thôn, tổ dân phố như thế nào cho hài hòa, hợp lý, để việc sáp nhập không đơn thuần là một phép cộng cơ học. Nếu như ở các thôn, làng, câu chuyện đặt ra là văn hóa làng xã, phong tục tập quán, là vấn đề dân tộc, tôn giáo, thì ở tổ dân phố, đặc biệt là tại các đô thị lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, lại nằm ở quy mô dân số.

Thực tiễn cho thấy nếu không sắp xếp sẽ khó tạo ra dư địa phát triển mới, song nếu chỉ "trộn cơ học" các cộng đồng dân cư với nhau thì nguy cơ làm phai nhạt những giá trị văn hóa truyền thống và làm giảm tính gắn kết xã hội cũng cần được tính đến.

Tiến sỹ Trần Anh Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội khoa học hành chính Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ, cho rằng sắp xếp thôn, làng, tổ dân phố phải quan tâm đến yếu tố dân tộc, tôn giáo, văn hóa truyền thống.

“Ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, mỗi thôn, làng có một đình thờ ông Thành hoàng làng. Bây giờ nhập hai thôn, làng vào không thể bỏ một đình đi để ra chung một đình, không thể sáp nhập đình làng vào với nhau được. Câu chuyện này phải giải quyết như thế nào?” ông Tuấn đặt vấn đề.

Sau khi sáp nhập phần lớn diện tích tự nhiên và dân số của các phường Dịch Vọng, Dịch Vọng Hậu và một phần diện tích tự nhiên, dân số của các phường Quan Hoa, Yên Hòa, Mỹ Đình 1 và Mỹ Đình 2, phường Cầu Giấy (Hà Nội) có tổng diện tích tự nhiên 3,93km2, với số dân tính đến hết năm 2025 là hơn 98 nghìn người. Phường có 56 tổ dân phố, trong đó 54 tổ vẫn giữ nguyên tên và địa giới hành chính, 2 tổ được ghép từ các địa bàn bị chia tách. Số hộ gia đình tại các tổ dao động từ 400-2.000 hộ.

Bên cạnh những khu chung cư thương mại cao cấp, Cầu Giấy còn có những khu tái định cư với quy mô dân số lên đến hơn chục nghìn người. Quản trị ở các khu này có những điểm khác nhau và mối quan hệ của cư dân cũng khác nhau. Vì vậy, việc sắp xếp các tổ dân phố sao cho hài hòa là bài toán không đơn giản.

Theo Bí thư Đảng ủy phường Cầu Giấy Nguyễn Thị Liễu, cần xác định rõ các tiêu chí, có cơ cấu hợp lý, quan trọng nhất là dựa vào tính đặc thù của từng địa phương để sắp xếp sao cho hiệu quả, không cơ học. Nếu “trộn đều” với nhau sẽ gây khó khăn cho các tổ trưởng, tổ quản trị chung cư.

Bà Liễu nhận định với mô hình chính quyền đô thị như hiện nay, quy mô thôn, tổ dân phố càng hợp lý, phù hợp với tín ngưỡng, văn hóa, tôn giáo, đặc thù địa phương thì vận hành sẽ càng hiệu quả. Mỗi tổ dân phố, mỗi khu dân cư vận hành hiệu quả thì toàn phường sẽ hoạt động hiệu quả, phường có hoạt động hiệu quả thì thành phố mới hiệu quả.

Bà chia sẻ trước đây khi là lãnh đạo Sở Nội vụ Hà Nội, bà nghĩ rằng sắp xếp thôn, tổ dân phố đơn thuần là giảm đầu mối để đỡ tốn kém chi phí. Nhưng từ khi được điều động về phường, suy nghĩ này đã thay đổi.

“Chúng ta đã bỏ cấp trung gian ở cấp huyện và tăng cường ở cấp xã thì không nên sắp xếp tổ dân phố theo quy mô quá lớn. Bởi thôn, tổ dân phố có vai trò rất quan trọng trong tổ chức triển khai thực thi các chế độ chính sách, thậm chí nắm bắt tâm tư nguyện vọng và làm cầu nối giữa đảng, chính quyền với nhân dân. Quy mô hợp lý, không quá nhỏ, không quá to thì sẽ hiệu quả,” bà Liễu cho hay.

Cũng theo bà Liễu, khi đã xác định được tiêu chí sắp xếp thôn, tổ dân phố, sẽ xác định tiêu chí lựa chọn bí thư chi bộ, tổ trưởng dân phố và trưởng ban công tác mặt trận đáp ứng yêu cầu mới phù hợp và hiệu quả.

Hà Nội hiện có 5.467 thôn, tổ dân phố thuộc 126 xã, phường. Theo phương án dự kiến, sau khi sắp xếp, thành phố còn 2.696 thôn, tổ dân phố, giảm 2.771 đơn vị so với hiện trạng (giảm gần 50,7%).

Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội cho biết việc sắp xếp nhằm khắc phục tình trạng quy mô cộng đồng dân cư không đồng đều, giảm đầu mối các thôn, tổ dân phố có quy mô nhỏ, manh mún, góp phần tạo thuận lợi cho công tác quản lý địa bàn, tổ chức hoạt động cộng đồng dân cư, tiếp nhận và giải quyết thủ tục hành chính, dịch vụ công và thực hiện các chính sách liên quan trực tiếp đến người dân.

Cuộc sắp xếp dự kiến tác động tới trên 85.000 thôn, tổ dân phố trong cả nước, trong đó có 57.973 thôn, tổ dân phố chưa bảo đảm tiêu chuẩn về quy mô số hộ gia đình, thuộc diện phải sắp xếp (3.865 thôn, tổ dân phố có yếu tố đặc thù được địa phương đề xuất không thực hiện sắp xếp).

Mục tiêu cuối cùng của việc sắp xếp không phải là giảm bao nhiêu thôn, tổ dân phố, mà là tái cấu trúc không gian cộng đồng trong điều kiện phát triển mới, xây dựng những cộng đồng dân cư có quy mô hợp lý, đủ năng lực tự quản, gắn kết về văn hóa-xã hội và trở thành cánh tay nối dài hiệu quả của chính quyền cơ sở trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Quy định tại Nghị định 185/2026/NĐ-CP đã trao quyền chủ động cho chính quyền cấp xã trong xây dựng đề án, lấy ý kiến nhân dân và quyết định phương án sắp xếp. Đây là cơ sở quan trọng để mỗi địa phương lựa chọn cách làm phù hợp với điều kiện thực tiễn, bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu tinh gọn bộ máy với nhiệm vụ gìn giữ bản sắc văn hóa, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, bảo đảm quốc phòng, an ninh và nâng cao chất lượng quản trị ở cơ sở./.