Cá voi hay xuất hiện được xem là "bảo chứng" của vùng biển khỏe mạnh, nhưng nếu tiếp cận sai cách, hoạt động ngắm cá voi hay các tour "săn ảnh" có thể gây tổn hại và đuổi cá voi đi.

Cá voi hay cá ông đang là chủ đề nóng trong cộng đồng nhiếp ảnh Việt những ngày gần đây, bởi đằng sau những hình ảnh hay thước phim sinh động là hậu trường mà giới chuyên môn đánh giá là "ứng xử chưa đúng mực với động vật hoang dã."

Canô chở du khách áp sát cá voi

Trong các ngày từ 15-17/5 tại vùng biển cù lao Mái Nhà (Phú Yên cũ, nay thuộc Đắk Lắk) xuất hiện 2 cá thể cá voi, một lớn một nhỏ bơi sát mặt nước để kiếm ăn.

Biết tin, nhiều "tay máy" đã đổ tới vùng biển này để thuê canô ra khơi chụp ảnh, quay phim. Hình ảnh, video thu về nhận được sự hưởng ứng mạnh mẽ vì vẻ đẹp chân thực và sinh động hiếm thấy. Các bài đăng nhận hàng trăm, hàng nghìn lượt tương tác.

Tuy nhiên chính những hình ảnh này cũng cho thấy có những canô đã tiếp cận quá gần.

Trong ngày 17/5, qua một video đăng tải trên mạng xã hội, Alex Wright - một khách du lịch Anh Quốc bày tỏ sự thích thú khi được tận mắt chứng kiến cá voi trên biển Việt Nam, nhưng anh cho rằng đã có một số thuyền lao tới, áp sát đầu cá voi.

"Có khoảng 5 chiếc tàu trong khu vực. Ban đầu tất cả đều ở xa, mọi chuyện đang ổn. Sau đó hai chiếc bất ngờ tăng tốc và tiến đến rất gần, gần như vượt lên trên mình hai con cá voi, dù đang ở khoảng cách hoàn hảo để quan sát," Alex thuật lại. "Họ đã đến quá gần và có thể khiến con cá voi bị thương hoặc đuổi chúng đi nơi khác."

Một số nhiếp ảnh gia cũng lên tiếng, cho rằng việc quay phim, chụp ảnh cá voi như thế này sẽ "lợi bất cập hại."

Trao đổi với phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus, Tiến sỹ Vũ Ngọc Long, nguyên Viện trưởng Viện Sinh thái học Miền Nam nhận định đây là cá thể voi Bryde, thuộc họ cá voi lưng gù (cùng họ với cá voi xanh), phân bố rộng rãi ở vùng biển nhiệt đới và cận nhiệt đới, trong đó có Đông Nam Á.

Ông khẳng định cá voi vào biển Việt Nam là hiện tượng hiếm gặp, bởi vùng biển gần bờ như Đắk Lắk, Khánh Hòa không phải môi trường kiếm ăn truyền thống của chúng. Nguyên nhân thay đổi tập tính có thể do biến đổi khí hậu và dòng di cư của các loài cá là thức ăn của cá voi Bryde.

"Đây cũng không phải vùng để sinh sản mà chỉ để chúng kiếm ăn," Tiến sỹ Vũ Ngọc Long cảnh báo. "Nếu cứ tiếp cận quá ầm ĩ, quá gần có thể gây tổn thương. Bay máy ảnh flycam sát phía trên cá voi cũng có thể gây ảnh hưởng tiêu cực vì cá voi rất nhạy với âm thanh và nhiều yếu tố môi trường khác."

Đừng để vẻ đẹp mang lại sự bất an

Nhận xét trào lưu săn đón, chiêm ngưỡng cá voi Bryde những ngày qua, nhiếp ảnh gia Nguyễn Trường Sinh khẳng định trước hết, những hình ảnh và video này vừa đẹp, vừa xúc động.

"Là người chụp động vật hoang dã nhiều năm, tôi hiểu cảm giác ấy. Thật khó để đứng trước một khoảnh khắc như vậy mà không muốn giơ máy lên.

Nhưng cũng từ đó tôi nghĩ: Liệu chúng ta đang thật sự đến gần thiên nhiên hơn, hay chỉ đang đến gần hình ảnh của thiên nhiên? Đó là hai chuyện rất khác nhau. Nhìn những video đang lan truyền, tôi thấy có cả vẻ đẹp lẫn sự bất an," ông nói.

Nhiếp ảnh gia gọi đây là làn sóng "săn content" (nội dung câu khách) được hình thành nhanh chóng. Khi những khoảnh khắc biến thành video ngắn, clip triệu view, điểm check-in, tọa độ 'nóng,' thiên nhiên bắt đầu bị kéo vào guồng quay của tốc độ và sự chú ý.

Điều nguy hiểm nhất là "mọi người rất dễ nhầm lẫn giữa 'lan tỏa tình yêu thiên nhiên' với 'tiêu thụ thiên nhiên bằng hình ảnh.' Tôi nghĩ đây là lúc Việt Nam cần bắt đầu nói nghiêm túc về đạo đức tiếp cận động vật hoang dã," ông Nguyễn Trường Sinh đánh giá.

Tiến sỹ Vũ Ngọc Long nhận xét cần có ứng xử thân thiện và nhẹ nhàng để có thể thu hút sự quan tâm của cá voi hơn nữa, "tránh tiếp cận quá gần như hình ảnh trên mạng xã hội."

"Cá voi gắn liền với 'Cá Ông' một biểu tượng văn hóa linh thiêng từ lâu đời của những cộng đồng người đi biển Việt Nam nên cần trân trọng, hơn là khai thác quá lố hình ảnh của các 'Ông' như vừa qua," vị tiến sỹ này nói thêm.

Khi cá voi Bryde xuất hiện tại vùng biển Đề Gi (Bình Định cũ, nay thuộc Gia Lai) năm 2025, Chi cục Thủy sản Bình Định đã khuyến nghị các tàu thuyền và tour ngắn cá voi phải giữ khoảng cách tối thiểu 100m để không ảnh hưởng đến cá voi.

Trung tâm Bảo tồn đa dạng sinh học và loài nguy cấp (CBES) khuyến cáo khi trong vùng tiếp cận (100-300m). Trong vùng tiếp cận có không quá 3 tàu quan sát cùng lúc. Chủ tàu hạn chế tốc độ và tốt nhất nên tắt động cơ.

Theo Ủy ban Cá voi Quốc tế, khi quan sát cá voi cần đảm bảo không được làm thay đổi đường di chuyển, hành vi kiếm ăn hay sinh sản, không gây ra nguy cơ tách mẹ-con, áp sát hay đuổi theo... Các tài liệu liên quan cũng cho rằng những tác động nhỏ những có tính lặp lại như nhiều tàu thuyền, drone (thiết bị bay không người lái) có thể gây ảnh hưởng lâu dài./.