Với nhiều người dân xã Lệ Thủy, nếu chưa được đứng bên dòng Kiến Giang, đắm mình trong không khí sôi nổi, rạo rực của lễ hội bơi, đua thuyền thì dường như Tết Độc lập vẫn chưa thật sự trọn vẹn.

Tháng Tám, tiếng mõ lại vang lên trên sông Kiến Giang, xã Lệ Thủy, tỉnh Quảng Trị.

Từ sáng sớm, những con thuyền đua đã rời bến. Trai bơi, gái đua cúi mình, đều tay đưa mái dầm, mái chèo quạt nước. Tiếng “hụi lên,” “hô lên” dồn dập theo từng nhịp mõ, vọng qua những xóm làng ven sông.

Trên bờ, người già đứng xem, trẻ nhỏ chạy theo, mọi người ai cũng dừng chân ngóng đợi...Với người Lệ Thủy, đó là tín hiệu quen thuộc: Tết Độc lập đã về rất gần.

Sông Kiến Giang, dòng sông hiền hòa chảy qua quê hương Đại tướng Võ Nguyên Giáp, lại sắp bước vào những ngày náo nhiệt nhất trong năm. Cờ đỏ sao vàng rợp đôi bờ. Hàng vạn người dân, du khách đổ về. Những con thuyền cùng trai bơi, gái đua mang theo màu áo và niềm tự hào của mỗi làng quê, tranh tài trong Lễ hội đua, bơi thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang.

Một dòng sông - một miền ký ức

Dù địa giới, đơn vị hành chính sau sáp nhập có nhiều thay đổi nhưng trong tâm thức người dân nơi đây, Lệ Thủy vẫn là một miền văn hóa bên dòng Kiến Giang. Người đi xa vẫn mộc mạc nhận mình là “dân Lệ Thủy.”

Đến Quốc khánh 2/9, họ lại gọi nhau về “ăn Tết Độc lập.” Và lễ hội trên sông Kiến Giang vẫn mang cái tên thân thuộc: Lễ hội bơi, đua thuyền truyền thống Lệ Thủy.

Năm 2026, lễ hội diễn ra từ ngày 27/8 đến 2/9, trong không khí cả nước kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9. Lễ hội có 21 đội bơi nam và 8 đội đua nữ tham gia.

Từ đầu tháng Tám, những con thuyền lần lượt được hạ thủy, đưa không khí lễ hội lan ra các làng quê ven sông. Với người Lệ Thủy, một năm có hai cuộc trở về đặc biệt: Tết Nguyên đán và Tết Độc lập mùng 2/9.

Nếu Tết Nguyên đán là ngày đoàn viên trong mỗi gia đình, dòng họ, thì mùng 2/9 là ngày cả làng gặp nhau bên dòng Kiến Giang. Cờ hoa, áo mới như đẹp thêm, những mâm cơm sum vầy như đầy hơn, ngon hơn hòa cùng tiếng trống hội, tiếng mõ thúc trai bơi, gái đua và tiếng hò reo vang dội đôi bờ.

“Người Lệ Thủy đi đâu thì đi, nhưng cứ đến tháng Tám là lại nhớ về. Tết Độc lập ở quê tôi chẳng khác nào một cuộc hò hẹn thấm tình, mà đã hẹn thì phải về,” cụ ông Võ Văn Xuân, ở xã Lệ Thủy, chia sẻ.

Bởi thế, với nhiều người, nếu chưa được đứng bên dòng Kiến Giang, đắm mình trong không khí sôi nổi, rạo rực của lễ hội bơi, đua thuyền thì dường như Tết Độc lập vẫn chưa thật sự trọn vẹn.

Từ “lễ cầu đảo” đến ngày hội mừng Tết Độc lập

Không ai biết chính xác lễ hội đua, bơi thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang có từ bao giờ. Trong “Ô Châu cận lục”, biên soạn vào thế kỷ XVI, Tiến sỹ Dương Văn An khi ghi chép về dòng Bình Giang, tức sông Kiến Giang ngày nay, đã viết: “Sang Xuân mở hội đua thuyền với nhiều trai thanh, gái lịch. Hạ đến, bày cuộc viếng thăm với nhiều chốn múa, nơi ca...”

Chỉ chừng ấy cũng đủ cho thấy, từ hàng trăm năm trước, đua thuyền đã là một sinh hoạt văn hóa quen thuộc của cư dân bên dòng sông này. Thuở ban đầu, hội đua, bơi thuyền gắn với tục lệ cầu đảo của cư dân nông nghiệp vùng chiêm trũng, mong mưa thuận, gió hòa, mùa màng xanh tốt, bội thu. Đó cũng là dịp trai tráng trong làng rèn sức, luyện tài, học cách ứng phó với sông nước, bão lũ, thiên tai, địch họa.

Kiến Giang vốn hiền hòa nhưng cũng có lúc dữ dội. Vì thế, biết bơi, biết chèo chống, biết nương theo dòng nước là sự đòi hỏi kỹ năng cần thiết để cư dân nơi đây tồn tại và phát triển. Từ một sinh hoạt gắn với đời sống nông nghiệp, lễ hội dần trở thành một nét văn hóa cộng đồng đặc sắc.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, lễ hội mang thêm một giá trị, ý nghĩa đặc sắc mới. Ngày 2/9/1946, đúng một năm sau ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, nhân dân Lệ Thủy tổ chức hội đua, bơi thuyền quy mô lớn mừng Quốc khánh và thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám lịch sử. Từ đó, lễ hội gắn với ngày 2/9 và trở thành ngày mừng Tết Độc lập, mừng cách mạng tháng Tám thành công của người dân xứ Lệ.

Năm 2019, Lễ hội đua, bơi thuyền trên sông Kiến Giang được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia. Giờ đây, sức sống của lễ hội không chỉ nằm ở một danh hiệu mà nó còn nằm sâu trong đời sống, trong ký ức và tình cảm của những con người vẫn ngày ngày gìn giữ, trao truyền di sản ấy.

Ông Nguyễn Văn Dũng, năm nay ngoài 80 tuổi, am hiểu sử ở làng Quy Hậu, xã Lệ Thủy, nhớ rằng ngày xưa, việc đóng một thuyền đua chưa bao giờ là chuyện đơn giản. Đó là công việc được cả làng nâng niu, coi trọng như một nghi lễ văn hóa đầy giá trị.

Khi mùa màng vừa thu hoạch xong, các bô lão trong làng đã họp bàn, chọn ngày lành tháng tốt để bắt đầu công việc. Theo ông Dũng, lễ hội đua, bơi thuyền có ở nhiều nơi trên cả nước, nhưng về bề dày, chiều sâu văn hóa và sự gắn kết cộng đồng thì lễ hội trên sông Kiến Giang có những nét riêng có khó trộn lẫn với nơi nào.Nếu ông Dũng là người giữ ký ức về những con thuyền đua, thì những trai bơi hôm nay đang tiếp tục viết câu chuyện ấy bằng sức trẻ.

Anh Đỗ Bá Dược, 26 tuổi, ở thôn Quy Hậu cho biết được ngồi trên thuyền bơi của làng và tham dự lễ hội là niềm vinh dự mà ai cũng mong muốn.“Trên thuyền đua, không ai được bơi đua theo ý riêng của mình. Một người muốn bứt lên nhưng những người khác không theo kịp thì cả đội sẽ mất nhịp. Vì vậy, chúng tôi phải tập luyện để cùng nhau đoàn kết, hiệp đồng, cùng giữ sức và cùng về đích. Mỗi nhịp bơi vì thế không chỉ là sức lực của một người. Ở đó, mỗi nhịp bơi, đua còn mang theo niềm tin, hy vọng của bà con xóm làng,” anh Dược chia sẻ.

Phía sau mỗi thuyền bơi, đua trên Kiến Giang là hình ảnh thu nhỏ của cả một ngôi làng, miền quê. Người góp tiền, người góp sức; người sửa thuyền, người chuẩn bị nước uống, thức ăn; người cao tuổi truyền kinh nghiệm về luồng nước, vòng tiêu, cách phân phối sức; người xa quê gửi về lời động viên và kinh phí.

Bởi vậy, lễ hội trên Kiến Giang không phải cuộc đua của riêng những người dưới nước, trên thuyền. Đó còn là cuộc đua của cả cộng đồng, nơi mỗi người góp một phần công sức để con thuyền bơi đua của làng mình đi xa hơn và giành chiến thắng.

Khi tiếng mõ thành nhịp đập quê hương

Nét riêng của lễ hội bơi, đua thuyền truyền thống trên Kiến Giang còn nằm ở đường đua dài và khắc nghiệt. Theo điều lệ năm nay, thuyền bơi nam tranh tài trên cự ly 24km, thuyền đua nữ 18km. Sức mạnh thôi chưa đủ. Mỗi thành viên phải có sức bền, kỹ thuật và khả năng phối hợp gần như tuyệt đối. Người cầm lái phải đọc được dòng nước, chọn luồng, điều chỉnh hướng đò qua những khúc cua và vòng tiêu quyết định.

Trước cuộc đua là nhiều tuần tập luyện miệt mài, nghiêm túc của trai bơi, gái đua ở đây. Những con thuyền được kiểm tra, tu sửa, sơn lại rồi hạ thủy…

Rồi ngày hội cũng đến. Hàng vạn người đứng kín hai bờ Kiến Giang. Tiếng trống, tiếng mõ, tiếng hò reo hòa vào nhau tạo nên một thanh âm vừa trầm bổng, ngân vang, là mạch nguồn cảm xúc khó diễn tả nên lời.

Người trên bờ hồi hộp không kém người dưới nước. Thuyền bơi, đua vượt lên, cả một khúc sông vỡ òa. Thuyền bị bỏ lại trên đường đua, tiếng gọi, tiếng thúc giục càng thêm dồn dập như là lời động viên, tiếp sức để được vươn lên...Cuộc đua quyết liệt bởi ai xuống thuyền cũng mong chiến thắng.

Nhưng sau những phút tranh tài, tình làng nghĩa xóm lại được bồi đắp thêm. Thứ hạng phân định trên sông, còn sự gắn kết ở lại trên đôi bờ. Có lẽ đó mới là giá trị bền lâu nhất của lễ hội bơi, đua thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang.

Cùng với hội cầu mùa của cư dân nông nghiệp, đua, bơi thuyền trên Kiến Giang đã trở thành ngày hội mừng non sông độc lập, mừng mùa Thu cách mạng tháng Tám. Mỗi con thuyền là hình ảnh của một làng quê; mỗi nhịp bơi là kết quả của nhiều ngày khổ luyện; mỗi tiếng hò reo là tình cảm dành cho trai, gái nơi quê hương Lệ Thủy anh hùng.

Và những điều ấy được giữ lại bằng những con người rất đỗi bình thường: người mẹ chuẩn bị bữa ăn cho con sau buổi tập; người cha già ra bến sông động viên những thuyền bơi, đua; đứa trẻ chạy dọc bờ sông để lưu lại hình ảnh những con thuyền vượt sông vươn lên; hay người xa quê vượt hàng trăm cây số để kịp trở về tìm cho mình chút hương sắc của Tết Độc lập, của mùa Thu tháng Tám ở quê hương mình.

Chỉ ít giờ nữa, Kiến Giang sẽ lại “cuộn sóng” trong mùa Thu tháng Tám lịch sử. Những con thuyền đua sẽ lao đi trong tiếng “hụi lên,” “hô lên.”

Mọi người sẽ đứng đầy hai bên dòng sông để hòa nhịp vào không gian lễ hội đặc sắc của quê hương.

Mùa Thu tháng Tám đi qua miền quê Lệ Thủy bằng cờ hoa và những cuộc trở về bên dòng sông cuộn sóng. Với người Lệ Thủy, mùng 2/9 không chỉ là ngày xem hội. Đó là ngày những người đi xa tìm về, ngày cả một vùng quê gặp lại nhau bên dòng sông đã nuôi lớn bao thế hệ.

Và khi tiếng mõ trên Kiến Giang còn vang, lời hẹn Tết Độc lập của người xứ Lệ vẫn còn nguyên: Mùng 2/9, lại về bên sông./.

​