Chuyến thăm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tới châu Âu lần này được kỳ vọng sẽ chuyển hóa những cam kết cấp cao thành dự án, đơn hàng và dòng vốn cụ thể để thúc đẩy thương mại Việt Nam-EU.

Số liệu mới nhất cho thấy quan hệ kinh tế Việt Nam-EU đang ở giai đoạn sôi động nhất kể từ khi Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam-EU (EVFTA) có hiệu lực. Thương mại song phương tăng ở mức hai con số.

Thặng dư của Việt Nam tiếp tục mở rộng. Bỉ, cửa ngõ logistics của châu Âu, nổi lên như một đối tác giàu tiềm năng chưa được khai thác. Song phía sau những con số ấn tượng là yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường EU và sức ép cân bằng thương mại đang dần lộ diện.

Theo số liệu Cơ quan Thống kê châu Âu (Eurostat) do Tổng vụ Thương mại và An ninh kinh tế của Ủy ban châu Âu công bố tháng 5/2026, năm 2025 EU nhập khẩu 63,9 tỷ euro hàng hóa từ Việt Nam, tăng 16% so với năm trước đó.

Việt Nam trở thành nguồn cung lớn thứ 9 của khối, vượt cả Nhật Bản, và chiếm 2,5% tổng nhập khẩu từ bên ngoài EU. Tổng kim ngạch hai chiều đạt 76 tỷ euro, tăng khoảng 67% so với năm 2019, thời điểm trước khi EVFTA có hiệu lực.

Một số mặt hàng của Việt Nam đã giữ vị trí khó thay thế tại thị trường này. Máy móc, thiết bị điện chiếm hơn một nửa kim ngạch EU nhập từ Việt Nam, đạt 33,8 tỷ euro.

Riêng thiết bị viễn thông, Việt Nam cung cấp gần 15% tổng nhập khẩu từ ngoài khối của EU. Đáng chú ý hơn, cứ bốn đôi giày dép EU nhập từ bên ngoài thì có một đôi đến từ Việt Nam. Nông sản cũng tăng mạnh, trong đó nhóm sản phẩm thực vật như cà phê, hạt điều, hồ tiêu đạt 4,5 tỷ euro, tăng hơn 40% chỉ trong một năm.

Đà tăng trưởng tiếp tục được duy trì trong năm 2026. Theo Thương vụ Việt Nam tại Bỉ và EU, dẫn thống kê phía EU, trong 7 tháng năm 2026 kim ngạch hai chiều đạt 52,6 tỷ euro, tăng 23,2% so với cùng kỳ.

Trong đó, Việt Nam xuất khẩu 45,6 tỷ euro, tăng 26%, và nhập khẩu 7 tỷ euro, tăng 6%. Số liệu của Cục Thống kê (Bộ Tài chính) công bố ngày 3/10 cũng cho thấy trong 9 tháng năm 2026, Việt Nam xuất siêu sang EU 36,06 tỷ USD, tăng 25,3%. Con số này càng có ý nghĩa khi cán cân thương mại chung của cả nước đã chuyển sang nhập siêu 19,42 tỷ USD.

Nền tảng chính trị cho các con số ấy vừa được nâng lên tầm mới. Tháng 1/2026, nhân chuyến thăm Việt Nam của Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa, hai bên nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược toàn diện.

Tại Hà Nội, ông Costa nhấn mạnh "đây là quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện đầu tiên của EU tại Đông Nam Á". Đánh giá về trụ cột kinh tế, EU hiện là đối tác thương mại lớn thứ tư và nhà đầu tư lớn thứ sáu của Việt Nam, còn Việt Nam là đối tác thương mại lớn nhất của EU trong ASEAN.

EVFTA cũng vừa bước sang một cột mốc quan trọng. Theo Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham), từ năm thứ bảy thực thi (tháng 8/2026), EU hoàn tất lộ trình cắt giảm thuế quan, theo đó 99% hàng xuất khẩu của Việt Nam được miễn thuế khi vào thị trường này.

Phía Việt Nam sẽ tiếp tục cắt giảm thuế với hàng EU cho đến năm 2030. Nói như Chủ tịch EuroCham Bruno Jaspaert, "6 năm trước, đó là một cam kết chính trị đầy tham vọng. Ngày nay, tác động của nó có thể đo đếm được."

Trong quan hệ với EU, Bỉ có vị trí đặc biệt. Đây không chỉ là nơi đặt trụ sở các thể chế của Liên minh mà còn là trung tâm logistics với cảng Antwerp-Bruges, một trong những cửa ngõ hàng hóa lớn nhất châu Âu. Năm 2025, kim ngạch thương mại Việt Nam-Bỉ đạt 4,36 tỷ USD.

Trong 8 tháng năm 2026, con số này đã vượt 3 tỷ USD, trong đó Việt Nam xuất khẩu khoảng 2,7 tỷ USD. Bỉ là đối tác thương mại lớn thứ sáu của Việt Nam trong EU, còn Việt Nam là đối tác thương mại lớn nhất của Bỉ trong ASEAN.

Đến cuối năm 2025, Bỉ có 104 dự án đầu tư tại Việt Nam với tổng vốn hơn 1,1 tỷ USD. So với quy mô và vị thế kinh tế của Bỉ, những con số này cho thấy dư địa hợp tác còn rất lớn.

Trả lời phỏng vấn phóng viên TTXVN tại Brussels, Đại sứ Việt Nam tại Bỉ, Trưởng Phái đoàn Việt Nam bên cạnh EU Nguyễn Hương Trà nhận định: "Sau hơn nửa thế kỷ phát triển quan hệ, đã đến lúc hai bên có nhu cầu khai phá những lĩnh vực hợp tác mới, trong đó khoa học-công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao là lĩnh vực mà Bỉ có thế mạnh và Việt Nam có nhu cầu lớn."

Theo Đại sứ, hợp tác về logistics, cảng biển và hạ tầng chiến lược hứa hẹn tạo hiệu ứng lan tỏa cho cả hai nước. Trên nền tảng Đối tác chiến lược về nông nghiệp thiết lập năm 2018, hai bên còn có thể mở rộng sang nông nghiệp xanh và nông nghiệp thông minh.

Tuy nhiên, bức tranh thương mại không chỉ có gam màu sáng. Cũng theo số liệu Eurostat, trong khi nhập khẩu từ Việt Nam tăng 16%, xuất khẩu của EU sang Việt Nam năm 2025 lại giảm nhẹ 1%, xuống 12,2 tỷ euro. Thâm hụt thương mại hàng hóa của EU với Việt Nam vì thế tăng từ 42,7 tỷ euro lên 51,7 tỷ euro chỉ trong một năm. Việt Nam chỉ đứng thứ 30 trong số các thị trường xuất khẩu của EU. Khoảng cách ngày càng lớn này nhiều khả năng sẽ trở thành một chủ đề trong đối thoại song phương.

Phía doanh nghiệp châu Âu chọn cách tiếp cận mềm mỏng. "Dù Việt Nam duy trì thặng dư thương mại lớn với EU, điều này không nên được nhìn nhận theo lối tư duy được-mất," Phó Chủ tịch EuroCham Jean-Jacques Bouflet, nguyên trưởng đoàn đàm phán EVFTA của EU, nhận xét.

Theo ông, EU hiện chiếm khoảng 12% kim ngạch xuất khẩu nhưng chỉ 4% kim ngạch nhập khẩu của Việt Nam. Việc tăng nhập khẩu công nghệ, máy móc và dược phẩm chất lượng cao từ châu Âu sẽ vừa giúp cân bằng thương mại, vừa nâng cao năng lực cạnh tranh dài hạn cho nền công nghiệp Việt Nam.

Thách thức thứ hai đến từ hàng rào quy định. Thương vụ Việt Nam tại Bỉ và EU đã cảnh báo doanh nghiệp cần chủ động thích ứng với hàng loạt quy định mới của EU về môi trường, bao bì, thương mại điện tử và truy xuất nguồn gốc, nhất là trong các ngành thép, nông sản và thực phẩm.

Ông Bouflet cũng cho rằng khả năng đáp ứng các yêu cầu của Thỏa thuận Xanh châu Âu, Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) và Quy định chống phá rừng (EUDR) sẽ ngày càng trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh.

Một số điểm nghẽn cũ vẫn chưa được tháo gỡ. “Thẻ vàng” IUU đối với thủy sản Việt Nam vẫn còn hiệu lực sau gần 10 năm. Đại sứ Guerrier thừa nhận việc gỡ bỏ chưa thể diễn ra ngay, nhưng khẳng định hai bên "đang đi đúng hướng."

Hiệp định Bảo hộ đầu tư Việt Nam- EU (EVIPA) vẫn chờ tất cả các nước thành viên phê chuẩn. Theo EuroCham, đây là "ưu tiên chiến lược" để dòng vốn châu Âu, vốn tăng chậm hơn nhiều so với thương mại, có thể chảy mạnh vào các lĩnh vực năng lượng sạch, hạ tầng số và sản xuất công nghệ cao.

Lợi thế đi trước của Việt Nam cũng đang thu hẹp. Đại sứ Guerrier cho biết, cùng thời điểm nâng cấp quan hệ với Việt Nam, EU đã hoàn tất các hiệp định thương mại tự do với Khối Thị trường chung Nam Mỹ và Ấn Độ, gần đây là Philippines và Indonesia, đồng thời đang đàm phán với Malaysia và Thái Lan. Việt Nam sẽ không còn là quốc gia ASEAN duy nhất có “tấm vé” ưu đãi vào thị trường gần 450 triệu dân.

Trong bối cảnh EU đẩy mạnh đa dạng hóa chuỗi cung ứng, Việt Nam có cơ hội lớn để trở thành mắt xích tin cậy của châu Âu tại châu Á. Nhưng cơ hội ấy chỉ thành hiện thực khi thương mại phát triển hài hòa hơn, khi doanh nghiệp Việt đáp ứng được những chuẩn mực cao nhất, và khi dòng vốn đầu tư theo kịp dòng hàng hóa.

Chuyến thăm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vì thế không chỉ củng cố tin cậy chính trị. Đó còn là dịp để hai bên chuyển hóa những cam kết cấp cao thành dự án, đơn hàng và dòng vốn cụ thể, đúng như tinh thần Đại sứ Nguyễn Hương Trà nhấn mạnh: ý chí chính trị thôi là chưa đủ, cần sự vào cuộc của doanh nghiệp, địa phương và người dân hai bên./.

​