Phát triển xanh, giảm nghèo bền vững: Chọn đúng sinh kế, mở đúng thị trường

Chọn đúng sinh kế, tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị, ứng dụng khoa học công nghệ và mở rộng không gian tiêu thụ là “chìa khóa” để các địa phương chuyển hóa tiềm năng thành động lực phát triển xanh.

Giảm nghèo bền vững không thể chỉ là hỗ trợ vốn, cây, con giống hay tạo việc làm trước mắt, mà hơn hết là giúp người dân biến lợi thế bản địa thành sản phẩm có giá trị, kết nối được thị trường và duy trì nguồn thu lâu dài.

Vì vậy, chọn đúng sinh kế, tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị, ứng dụng khoa học công nghệ và mở rộng không gian tiêu thụ chính là “chìa khóa” để các xã, thôn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi chuyển hóa tiềm năng thành động lực phát triển xanh, từng bước thoát nghèo, vươn lên làm giàu.

Đây cũng là quan điểm nhất quán được lãnh đạo các cơ quan quản lý, đơn vị xúc tiến thương mại nông nghiệp của Bộ Nông nghiệp và Môi trường chia sẻ tại Tọa đàm “Phát triển xanh, giảm nghèo bền vững: Chọn đúng sinh kế, mở đúng thị trường,” vừa được Báo Điện tử VietnamPlus tổ chức.

Biến lợi thế bản địa thành giá trị kinh tế

Ông Phạm Hồng Đào, Phó Chánh Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia, cho biết vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi sở hữu nhiều lợi thế về điều kiện sinh thái, sản vật đặc trưng, dược liệu dưới tán rừng, nghề thủ công truyền thống và bản sắc văn hóa cộng đồng. Đây là dư địa quan trọng để các địa phương phát triển nông nghiệp đặc sản, sản phẩm OCOP; du lịch sinh thái, trải nghiệm; và các mô hình kinh tế phù hợp.

Trong giai đoạn 2021-2025, các dự án hỗ trợ sinh kế, phát triển sản xuất thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững đã góp phần nâng cao đời sống, thu nhập cho trên 200.000 hộ nghèo, cận nghèo, hộ mới thoát nghèo; triển khai trên 10.000 mô hình, dự án giảm nghèo.

Đáng chú ý, phương thức sản xuất từng bước chuyển từ đơn lẻ sang liên kết theo chuỗi giá trị, tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ. Qua thực tiễn, nhiều tiềm năng địa phương đã được khai thác, từ phát triển nông, lâm nghiệp, trồng rừng kết hợp cây nguyên liệu dưới tán rừng đến bảo tồn giá trị văn hóa, phát triển làng nghề, du lịch sinh thái gắn với sản phẩm OCOP.

Ông Nguyễn Minh Tiến - Giám đốc Trung tâm Xúc tiến thương mại Nông nghiệp. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

Trong khi đó, từ góc độ cơ quan xúc tiến thương mại nông nghiệp, ông Nguyễn Minh Tiến - Giám đốc Trung tâm Xúc tiến thương mại Nông nghiệp (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho rằng điều quan trọng nhất không chỉ là tạo ra sản phẩm từ các dự án hỗ trợ, mà phải chuyển hóa những sản phẩm đó thành hàng hóa có khả năng thương mại hóa.

“Chỉ khi chúng ta đưa sản phẩm thành hàng hóa và thương mại được nó; bà con nông dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số sống ở những vùng khó khăn có thể kiếm được tiền, thu nhập đảm bảo được, thì lúc đó những dự án hỗ trợ mới khẳng định được tính bền vững,” ông Tiến nhấn mạnh.

Phân tích thêm, ông Tiến cho hay, với đặc điểm địa hình chia cắt, quy mô sản xuất và sản lượng nhỏ, các vùng khó khăn không nên chạy theo sản xuất hàng hóa đại trà, mà cần tập trung vào những sản phẩm có giá trị cao, mang tính khác biệt, hướng đến nhóm khách hàng có khả năng chi trả tốt. Muốn vậy, cần phải ứng dụng khoa học công nghệ để nâng cao giá trị sản phẩm.

Ông Tiến dẫn chứng mô hình chế biến nghệ tại khu vực Na Rì (tỉnh Bắc Kạn trước đây, nay thuộc tỉnh Thái Nguyên): “Trước đây, sản xuất thủ công truyền thống, người dân bán nghệ nguyên liệu với giá chỉ khoảng 25.000-30.000 đồng/kg. Nhưng giờ, doanh nghiệp đã đầu tư máy móc, công nghệ để chế biến thành viên bột nghệ, viên nano nghệ, với giá trị sản phẩm lên tới 500.000-700.000 đồng, thậm chí 1,5-2 triệu đồng.”

Bên cạnh công nghệ, bao bì, mẫu mã và định vị sản phẩm cũng quyết định khả năng tiếp cận phân khúc cao cấp. Những sản phẩm vốn chỉ được đóng gói đơn giản có thể trở thành quà tặng có giá trị khi được đầu tư thiết kế, sử dụng vật liệu thân thiện với môi trường và truyền tải được câu chuyện đặc trưng của địa phương.

Đặc biệt, chất lượng phải được duy trì ổn định qua từng mùa vụ, từng lô hàng. Việc kiểm định, đánh giá chất lượng, minh bạch nguồn gốc xuất xứ và truy xuất nguyên liệu là yêu cầu không thể thiếu để tạo dựng niềm tin với người tiêu dùng. “Vấn đề mấu chốt là chúng ta phải lựa chọn được cách tiếp cận và có đầu tư một cách bài bản và đúng mức,” ông Tiến nhấn mạnh.

Tạo dựng niềm tin với người tiêu dùng. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

Đưa văn hóa vào sản phẩm, mở rộng không gian sinh kế xanh

Không chỉ có giá trị sử dụng, sản phẩm đặc trưng vùng đồng bào dân tộc thiểu số còn chứa đựng những câu chuyện về lịch sử, tập quán sản xuất, tri thức bản địa và bản sắc văn hóa. Nếu được khai thác đúng cách, đây sẽ là lợi thế cạnh tranh quan trọng, tạo ra giá trị gia tăng mà những sản phẩm sản xuất đại trà khó có được.

Theo ông Nguyễn Minh Tiến, yêu cầu đặt ra là chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp, trong đó giá trị sản phẩm không chỉ nằm ở công năng sử dụng mà còn được tạo nên từ văn hóa, trải nghiệm và cảm xúc của người tiêu dùng.

Lấy dẫn chứng từ sản phẩm thịt bò H'Mông, ông Tiến cho biết người tiêu dùng không chỉ quan tâm đến chất lượng thịt mà còn muốn biết về phương thức chăn nuôi, tập quán sản xuất và câu chuyện văn hóa của cộng đồng người H'Mông. Theo ông, chính những yếu tố khác biệt này đã góp phần tạo nên giá trị riêng cho sản phẩm.

Hay như nghề dệt lanh của đồng bào Mông tại tỉnh Hà Giang (nay là tỉnh Tuyên Quang), không đơn thuần tạo ra những sản phẩm thủ công mà còn lưu giữ câu chuyện về quá trình sinh tồn, gìn giữ nghề truyền thống qua nhiều thế hệ. Hình ảnh những người cao tuổi vẫn cần mẫn se sợi, dệt nên những họa tiết đặc trưng có thể trở thành trải nghiệm văn hóa hấp dẫn đối với du khách, đặc biệt là khách quốc tế.

"Thực tế triển khai Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) từ năm 2018 cũng cho thấy tiềm năng đáng kể của hướng đi này. Sau hơn 8 năm, cả nước đã có trên 21.000 sản phẩm OCOP, trong đó khoảng 180 sản phẩm đạt tiêu chuẩn 5 sao," ông Tiến nhấn mạnh.

Nhiều địa phương miền núi như Lào Cai, Tuyên Quang, Lai Châu, Sơn La, Lâm Đồng, Đắk Lắk cũng đã phát triển các sản phẩm OCOP từ lợi thế đặc sản địa phương, từng bước tiếp cận những phân khúc thị trường có giá trị cao.

Một ví dụ là càphê Arabica Chiềng Mai, Sơn La. Dù quy mô vùng nguyên liệu nhỏ hơn nhiều so với những vùng trồng cà phê lớn ở Tây Nguyên, sản phẩm vẫn tạo được dấu ấn nhờ hương vị đặc trưng, đáp ứng nhu cầu của phân khúc tiêu dùng cao cấp tại châu Âu và Mỹ. Việc ứng dụng công nghệ sơ chế, chế biến mới không chỉ giúp giữ chất lượng hạt cà phê mà còn góp phần hạn chế ô nhiễm môi trường.

Theo ông Tiến, khi sản phẩm được kết nối với du lịch trải nghiệm, giá trị kinh tế tiếp tục được mở rộng. Những cánh đồng lúa Séng Cù ở Lào Cai, vùng mận, đào tại Sơn La hay các tour khám phá vùng trồng sâm Ngọc Linh dưới tán rừng tại khu vực Quảng Nam trước đây, nay thuộc Đà Nẵng và Quảng Ngãi, đều mở ra cơ hội kết hợp tiêu thụ nông sản với dịch vụ du lịch.

Ông Phạm Hồng Đào, Phó Chánh Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

Ông Phạm Hồng Đào, Phó Chánh Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia, cũng cho rằng việc kết nối cộng đồng, du lịch sinh thái, làng nghề và sản phẩm OCOP là một trong những hướng quan trọng để đa dạng hóa sinh kế tại vùng khó khăn. Tuy nhiên, để người nghèo thực sự hưởng lợi, việc phát triển chuỗi giá trị phải bảo đảm cơ hội tham gia thực chất của các nhóm yếu thế, thay vì chỉ tập trung vào những doanh nghiệp, hộ sản xuất đã có sẵn vốn và năng lực kinh doanh.

Ông Đào cho biết các quy định về dự án phát triển sản xuất theo chuỗi giá trị đã đặt ra yêu cầu về tỷ lệ hộ nghèo, hộ cận nghèo tham gia, trong đó mức tối thiểu được đề cập là 50% và ưu tiên những dự án có trên 70% hộ nghèo, hộ cận nghèo tham gia. Cơ chế hỗ trợ vốn, hỗ trợ trực tiếp hoặc hỗ trợ có điều kiện cũng đã được quy định.

“Vấn đề quan trọng là tổ chức thực hiện phải công khai, minh bạch, bảo đảm đúng đối tượng và để người dân thực sự có cơ hội tham gia vào chuỗi giá trị,” ông Phạm Hồng Đào nhấn mạnh.

Các diễn giả chia sẻ tại tọa đàm. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

Liên kết thị trường, bảo đảm sinh kế sau hỗ trợ

Tại hội thảo, các diễn giả cũng chỉ ra một trong những hạn chế của nhiều mô hình giảm nghèo là sản phẩm chưa có đầu ra ổn định, trong khi người dân thiếu vốn, kỹ năng quản trị và năng lực tiếp cận các kênh phân phối. Vì vậy, hiệu quả của một dự án không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng mô hình được hình thành hay nguồn vốn đã giải ngân, mà phải được đo bằng khả năng duy trì sản xuất và thu nhập của người dân sau khi kết thúc hỗ trợ.

Theo ông Nguyễn Minh Tiến, liên kết giữa hợp tác xã, doanh nghiệp, hệ thống phân phối và chính quyền địa phương là điều kiện quan trọng để duy trì thị trường. Thông qua các hội nghị kết nối cung cầu, cơ quan xúc tiến thương mại hỗ trợ các hợp tác xã gặp gỡ doanh nghiệp, hệ thống phân phối, tiến tới ký kết các biên bản ghi nhớ và hợp đồng tiêu thụ. Tuy nhiên, liên kết chỉ bền vững khi lợi ích kinh tế được phân chia hài hòa, bảo đảm người sản xuất có thu nhập tương xứng.

Bên cạnh các kênh phân phối truyền thống, theo ông Tiến, thương mại điện tử và mạng xã hội cũng đang mở thêm cơ hội cho sản phẩm vùng khó khăn. Trung tâm Xúc tiến thương mại Nông nghiệp đã phối hợp với một số nền tảng, trong đó có TikTok Việt Nam, để hỗ trợ kỹ thuật bán hàng trực tuyến cho các hợp tác xã. Tuy nhiên, livestream thành công không đồng nghĩa với việc hoạt động kinh doanh đã vận hành hiệu quả. Đằng sau mỗi đơn hàng còn có hệ thống đóng gói, vận chuyển, thanh toán và nguồn vốn lưu động.

“Có những phiên bán hàng đạt 500-700 đơn, thậm chí cao hơn, nhưng người bán vẫn gặp khó khăn khi phải chờ 3-4 tuần mới nhận được tiền từ nền tảng. Do đó, Trung tâm đang thúc đẩy kết nối giữa nền tảng thương mại điện tử, ngân hàng và các chủ thể sản xuất để hỗ trợ vốn, giúp hợp tác xã có nguồn lực tiếp tục mua nguyên liệu và duy trì đơn hàng,” ông Tiến nói.

Ở góc độ chính sách, ông Phạm Hồng Đào cho biết Nghị định số 387/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định nội dung, cơ chế, chính sách thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035, đã quy định các hình thức hỗ trợ phát triển sản xuất theo chuỗi giá trị, dự án liên kết sản xuất, dự án cộng đồng, giao nhiệm vụ và dự án đặc thù. Việc thiết kế dự án phải tính toán đầy đủ điều kiện tham gia, mục tiêu, phương thức hỗ trợ, xử lý tài sản hình thành sau sản xuất và khả năng duy trì hoạt động khi dự án kết thúc.

Nâng cao giá trị sản phẩm. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

Ông Đào lấy ví dụ mô hình trồng chuối tại Lào Cai. Ngay từ khâu thiết kế phải xác định rõ điều kiện sản xuất, sự tham gia của doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm và khả năng tiếp tục duy trì vùng nguyên liệu sau khi nguồn vốn hỗ trợ kết thúc. “Chỉ khi có đầu ra và phương án tổ chức sản xuất phù hợp, mô hình mới có thể bảo đảm tính bền vững,” ông Đào nhấn mạnh.

Cùng với liên kết thị trường, chuyển đổi xanh và chuyển đổi số được xác định là hai hướng ưu tiên trong xúc tiến thương mại thời gian tới. Ông Nguyễn Minh Tiến cho rằng việc giảm phát thải carbon, phát triển sản xuất thân thiện môi trường sẽ góp phần nâng cao giá trị sản phẩm, nhất là khi tiếp cận những thị trường xuất khẩu như châu Âu và Mỹ. Đồng thời đẩy nhanh mã số hóa vùng trồng, vùng nguyên liệu và vùng chăn nuôi, xây dựng hệ thống dữ liệu bảo đảm yêu cầu “đúng, đủ, sạch, sống.”

Khi dữ liệu sản xuất được số hóa, cơ quan quản lý và đơn vị xúc tiến thương mại có thể dự báo nguồn cung, kết nối với nhu cầu thị trường, phân bổ sản phẩm cho hệ thống bán lẻ, thương mại điện tử, chế biến và xuất khẩu.

Bên cạnh đó, theo ông Tiến, người tiêu dùng có thể truy xuất cụ thể nguồn gốc sản phẩm thông qua mã QR, từ vùng nguyên liệu, thời điểm gieo trồng đến quá trình chăm sóc, thu hoạch và chế biến. Đáng chú ý, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo còn mở ra khả năng quảng bá sản phẩm đa ngôn ngữ, giúp những chủ thể sản xuất ở vùng sâu, vùng xa tiếp cận khách hàng quốc tế.

Về phía Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia, ông Phạm Hồng Đào nhấn mạnh ba nhóm giải pháp cần ưu tiên triển khai, bao gồm: Nâng cao năng lực người dân; phát triển mô hình sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu, có khả năng chống chịu rủi ro; đồng thời hoàn thiện cơ chế tài chính và giám sát. Trong đó, đào tạo cần chuyển mạnh sang phương thức “cầm tay chỉ việc,” tăng thời lượng thực hành, giúp người dân trực tiếp làm chủ quy trình sản xuất, quản trị và kinh doanh.

Các mô hình cũng phải được đánh giá trên nhiều tiêu chí, từ khả năng cải thiện thu nhập, duy trì sinh kế sau hỗ trợ đến tác động môi trường và mức độ hài lòng của người dân. Việc nhân rộng cần căn cứ vào điều kiện, năng lực tiếp nhận của từng địa phương, tránh áp dụng máy móc.

Như vậy, thước đo của giảm nghèo bền vững không phải là có bao nhiêu dự án được triển khai, bao nhiêu mô hình được hỗ trợ, mà là người dân có thể sống được bằng chính sinh kế của mình sau khi dự án kết thúc hay không.

Do đó, chính sách phải chuyển từ hỗ trợ đầu vào sang kiến tạo năng lực phát triển; từ tạo sản phẩm sang xây dựng chuỗi giá trị; từ quảng bá ngắn hạn sang kết nối thị trường lâu dài. Khi lợi thế bản địa được đánh thức bằng khoa học công nghệ, được nâng tầm bằng giá trị văn hóa và được bảo đảm đầu ra bằng những liên kết thực chất, phát triển xanh sẽ không chỉ là định hướng mà trở thành động lực tạo sinh kế, nâng cao thu nhập, giúp người dân chủ động vươn lên thoát nghèo, làm giàu bền vững./.

Quảng bá sản phẩm nông nghiệp của Việt Nam. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

(Vietnam+)