Cùng với khía cạnh môi trường, việc định hướng phát triển TOD tại Thành phố Hồ Chí Minh cũng được xem là động lực để thực hiện các nghiên cứu, hoàn thiện thể chế và đổi mới quản trị đô thị.

Không chỉ là công cụ tổ chức không gian đô thị quanh các tuyến metro, mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD) tại Thành phố Hồ Chí Minh đang được tiếp cận như một chiến lược tổng hợp nhằm giải quyết đồng thời các bài toán giao thông, môi trường, tài chính đô thị, chuyển đổi xanh và nâng cao năng lực cạnh tranh của thành phố.

Các chủ trương, cơ chế mới của Trung ương và Thành phố Hồ Chí Minh đã và đang được khẩn trương triển khai cho thấy sự hình thành của một mô hình TOD thế hệ mới, nơi hạ tầng giao thông trở thành hạt nhân để kiến tạo các hệ sinh thái đô thị tích hợp, thông minh và bền vững.

Tái cấu trúc không gian đô thị, chuyển đổi xanh

Việc đưa tuyến metro số 1 (Bến Thành-Suối Tiên) vào khai thác từ cuối năm 2024 không chỉ đánh dấu bước phát triển quan trọng của hệ thống vận tải hành khách công cộng của Thành phố Hồ Chí Minh mà còn mở ra giai đoạn hiện thực hóa mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng.

Trong nhiều năm qua, TOD thường được hiểu là mô hình phát triển đô thị mật độ cao xung quanh các đầu mối giao thông công cộng nhằm giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân, tăng khả năng tiếp cận giao thông công cộng và sử dụng hiệu quả nguồn lực đất đai. Tuy nhiên, trong bối cảnh các đô thị lớn đang chịu áp lực ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu, hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, ô nhiễm môi trường và nhu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng xanh, khái niệm TOD đang được mở rộng đáng kể.

Một trong những hướng nghiên cứu đáng chú ý hiện nay là việc tích hợp các giải pháp dựa vào thiên nhiên (NBS) vào phát triển TOD. Theo các chuyên gia của Đại học Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh, việc lồng ghép các giải pháp NBS vào quy hoạch và thiết kế cảnh quan khu vực phụ cận ga metro theo định hướng Green-TOD là chiến lược tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả vận hành giao thông công cộng đồng thời cải thiện chất lượng môi trường đô thị.

"Việc lồng ghép các Giải pháp dựa vào Thiên nhiên vào công tác quy hoạch và thiết kế kiến trúc cảnh quan vùng phụ cận ga metro theo định hướng Green-TOD là một chiến lược tất yếu, mang lại hiệu quả kép vượt trội cho cả hệ thống hạ tầng giao thông công cộng và hệ sinh thái đô thị nén nhiệt đới," các chuyên gia của Đại học Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh nhấn mạnh.

Khác với phương thức tiếp cận đơn ngành dựa trên các giải pháp kỹ thuật truyền thống, mô hình Green-TOD hướng đến giải quyết một trong những thách thức lớn nhất của khu vực trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay là hiệu ứng đảo nhiệt đô thị (UHI).

Từ nghiên cứu thực tế tại cụm ba ga ngầm trung tâm gồm Bến Thành, Nhà hát Thành phố và Ba Son, các chuyên gia của Đại học Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh đề xuất các giải pháp gồm gia tăng diện tích che bóng, tăng cường bốc thoát hơi nước tự nhiên, giảm hấp thụ nhiệt bề mặt vật liệu và mở rộng hạ tầng xanh trong phạm vi bán kính đi bộ 500 m quanh nhà ga.

Mục tiêu các giải pháp không chỉ là tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận metro mà còn hình thành các hành lang sinh thái đô thị, chuyển đổi từ mô hình "hạ tầng nén tích nhiệt" sang "hành lang sinh thái chuyển tiếp." Đây là bước đi quan trọng giúp Thành phố Hồ Chí Minh vừa duy trì hiệu quả phát triển đô thị mật độ cao, vừa nâng cao khả năng thích ứng khí hậu và tiến tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net-Zero).

Cùng với khía cạnh môi trường, việc định hướng phát triển TOD tại Thành phố Hồ Chí Minh cũng được xem là động lực để thực hiện các nghiên cứu, hoàn thiện thể chế và đổi mới quản trị đô thị.

Theo Phó Giáo sư-Tiến sỹ Phan Thị Bích Nguyệt và Tiến sỹ Tô Công Nguyên Bảo (Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh), những trở ngại lớn nhất đối với TOD hiện nay không nằm ở công nghệ hay quy hoạch mà nằm ở các điểm nghẽn về pháp lý, tài chính, dữ liệu và cơ chế phối hợp đa ngành. TOD không chỉ là giải pháp quy hoạch giao thông, sử dụng đất mà cần được tiếp cận như một cơ chế thử nghiệm thể chế và tài chính đô thị có kiểm soát nhằm thúc đẩy chuyển đổi xanh và phát triển đô thị bền vững."

Từ nghiên cứu của mình, các chuyên gia của Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh đề xuất xây dựng cơ chế sandbox TOD - một mô hình thử nghiệm có kiểm soát cho phép thành phố triển khai các cơ chế quản lý mới, huy động nguồn lực xã hội và đổi mới phương thức điều hành đô thị. Khung vận hành được đề xuất dựa trên sáu trụ cột gồm quy hoạch tích hợp, tài chính đất đai, dữ liệu đô thị, quản trị rủi ro, huy động nguồn lực và cơ chế phối hợp nhiều bên. Đặc biệt, phát huy vai trò của các công cụ tài chính mới như thu hồi giá trị gia tăng từ đất quanh nhà ga, phát hành trái phiếu xanh TOD, quỹ phát triển đường sắt đô thị và huy động nguồn vốn khí hậu quốc tế.

Có thể nói, nếu được triển khai hiệu quả, đây sẽ là cơ sở để Thành phố Hồ Chí Minh chuyển từ mô hình đầu tư hạ tầng phụ thuộc ngân sách sang mô hình khai thác giá trị gia tăng từ phát triển đô thị, tương tự nhiều đô thị lớn trên thế giới như Tokyo, Hong Kong (Trung Quốc) hay Singapore.

Hình thành các "siêu điểm đến" đô thị

Sự thay đổi trong cách tiếp cận TOD cũng đang được phản ánh rõ trong các định hướng chiến lược của Thành phố Hồ Chí Minh. Nghị quyết của Ban Thường vụ Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh về triển khai Nghị quyết 188/2025/QH15 xác định mục tiêu xây dựng hệ thống đường sắt đô thị hiện đại, đồng bộ, đóng vai trò trụ cột trong vận tải hành khách công cộng của thành phố.

Theo lộ trình được đặt ra, giai đoạn 2025-2030, Thành phố Hồ Chí Minh phấn đấu hoàn thành 6 tuyến đường sắt đô thị với khoảng 187 km. Giai đoạn 2030-2035 sẽ hoàn thành thêm 8 tuyến, nâng tổng chiều dài khai thác lên khoảng 462 km. Đến năm 2045, thành phố hướng tới hoàn thiện mạng lưới gồm 19 tuyến với khoảng 700 km đường sắt đô thị.

Đáng chú ý, trong định hướng phát triển này, TOD không còn là nội dung phụ trợ mà trở thành một cấu phần trung tâm của chiến lược phát triển đô thị. Nghị quyết của Ban Thường vụ Thành ủy xác định rõ yêu cầu rà soát, cập nhật toàn diện quy hoạch mạng lưới đường sắt đô thị gắn với mô hình TOD; đồng thời cụ thể hóa cơ chế đầu tư kết hợp phát triển nhà ở, thương mại, dịch vụ, công trình công cộng và các chức năng đô thị khác tại khu vực nhà ga và vùng phụ cận.

Việc triển khai các giải pháp nêu trên cũng góp phần quan trọng vào việc cụ thể hóa nhiệm vụ: "Quy hoạch có tính liên thông, kết nối các khu vực: Trung tâm Thành phố, ven sông, ven biển, các mô hình phát triển đô thị gắn kết với giao thông công cộng (TOD). Thực thi quy hoạch tích hợp ngành gắn với phương thức tạo quỹ đất, tài chính đô thị, phát triển giao thông, chính sách nhà ở, quản lý tài nguyên nước và chống ngập nước," được nêu ra trong Nghị quyết 09 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thành phố Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới vừa được ban hành.

Thực tế hiện nay cho thấy, Thành phố Hồ Chí Minh đang từng bước chuyển từ tư duy "xây metro để phục vụ đô thị" sang "xây dựng đô thị quanh metro." Theo các chuyên gia quy hoạch, đây chính là nền tảng để hình thành cấu trúc đô thị đa trung tâm, giảm áp lực lên khu vực lõi trung tâm và mở rộng không gian phát triển sang các cực tăng trưởng mới.

Nếu các mô hình TOD trước đây chủ yếu tập trung vào khả năng kết nối giao thông công cộng, mô hình TOD mới đang được định hình theo hướng tích hợp đa chức năng, nơi nhà ga trở thành trung tâm của hệ sinh thái thương mại, làm việc, lưu trú và trải nghiệm đô thị.

Ông Neil MacGregor, Tổng Giám đốc Savills Việt Nam cho biết, việc kết hợp hạ tầng giao thông công cộng và các yếu tố tạo điểm nhấn trải nghiệm chính là cốt lõi để chuyển hóa một trạm giao thông thông thường thành một siêu điểm đến có sức hút du lịch và thúc đẩy thương mại toàn cầu.

Thực tế, nhiều tổ hợp quốc tế thành công đều phát triển theo cùng một logic: lấy hạ tầng làm nền tảng nhưng lấy trải nghiệm và khả năng vận hành đô thị làm yếu tố tạo sức hút dài hạn. Các tổ hợp như King's Cross hay Battersea Power Station tại London đã phát triển thành các trung tâm thương mại, văn hóa và sáng tạo mới.

Tại Singapore, Jewel Changi Airport hay ION Orchard trở thành những điểm đến du lịch nổi tiếng đồng thời là hạt nhân thúc đẩy tăng trưởng kinh tế khu vực. Theo Savills Việt Nam, điểm chung của các mô hình này là sự kết hợp giữa giao thông, thương mại, không gian công cộng, cảnh quan xanh và trải nghiệm đô thị trong một cấu trúc tích hợp.

Ông Neil MacGregor cho biết, những dự án với các "wow factor" (yếu tố gây ấn tượng mạnh) như kiến trúc biểu tượng, công viên công cộng, nghệ thuật đô thị, công nghệ tương tác hay hệ sinh thái bán lẻ-giải trí đang trở thành yếu tố quyết định sức hấp dẫn dài hạn của các khu TOD thế hệ mới.

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, khu vực Thủ Thiêm được đánh giá là nơi hội tụ nhiều điều kiện để phát triển theo xu hướng này. Ý tưởng phát triển Khu đô thị phức hợp ga Thủ Thiêm hướng tới mô hình kết nối trực tiếp giữa nhà ga với hệ sinh thái văn phòng, khách sạn, trung tâm thương mại, không gian công cộng và khu dân cư chất lượng cao.

Các chuyên gia cho rằng, nếu được triển khai đồng bộ cùng hệ thống metro và các cơ chế đặc thù về tài chính, đất đai và quản trị, Thủ Thiêm hoàn toàn có khả năng trở thành một trong những trung tâm phát triển mới của khu vực Đông Nam Á.

Nhìn từ xu hướng quốc tế, có thể thấy TOD tại Thành phố Hồ Chí Minh đang bước vào giai đoạn phát triển mang tính bản lề. Từ một mô hình quy hoạch giao thông, TOD đang mở rộng thành chiến lược phát triển đô thị tích hợp với các trụ cột gồm hạ tầng giao thông, chuyển đổi xanh, tài chính đô thị, đổi mới thể chế và phát triển kinh tế trải nghiệm.

Có thể nói, hành trình xây dựng mạng lưới metro 700 km vì thế không đơn thuần là phát triển giao thông công cộng. Đó còn là cơ hội để tái định hình cấu trúc không gian đô thị, thúc đẩy tăng trưởng xanh và kiến tạo những cực phát triển mới, đưa Thành phố Hồ Chí Minh tiến gần hơn tới mục tiêu trở thành đô thị toàn cầu, đáng sống và phát triển bền vững trong thế kỷ 21./.