Quá trình phát triển hiện nay thực chất là một chuỗi chuyển đổi liên tục, từ kinh tế nâu sang kinh tế xanh, từ kinh tế tuyến tính sang kinh tế tuần hoàn, từ kinh tế truyền thống sang kinh tế số.

Mô hình tăng trưởng truyền thống từng tạo nên thành công của ASEAN đang đứng trước yêu cầu phải thích ứng mạnh mẽ.

Đó là nhận định của Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Thái Lan Sarun Charoensuwan tại phiên thảo luận "Những mô hình phát triển mới trong bối cảnh chuyển dịch toàn cầu" trong khuôn khổ Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) năm 2026, chiều 10/6.

Nâng cao năng lực thích ứng trước biến động toàn cầu

Theo Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Thái Lan, trong nhiều thập niên, tăng trưởng của khu vực được thúc đẩy bởi các nền kinh tế mở, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài, lực lượng lao động cạnh tranh và định hướng xuất khẩu, qua đó đưa hàng triệu người thoát nghèo và giúp ASEAN trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Tuy nhiên, những điều kiện từng bảo đảm cho thành công của tăng trưởng đang thay đổi nhanh chóng khi chủ nghĩa bảo hộ gia tăng, thương mại toàn cầu có xu hướng phân mảnh, công nghệ phát triển với tốc độ cao, rủi ro khí hậu ngày càng lớn, trong khi nhiều quốc gia ASEAN phải đối mặt với già hóa dân số, tăng trưởng năng suất chậm và nguy cơ mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình.

Do đó, ông Sarun Charoensuwan cho rằng ASEAN cần tập trung vào ba ưu tiên chiến lược, bao gồm tăng cường khả năng chống chịu, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và sẵn sàng cho tương lai, đồng thời xây dựng những hình thức hợp tác mới.

Bên cạnh đó, ASEAN cần duy trì môi trường thương mại và đầu tư cởi mở, đa dạng hóa chuỗi cung ứng, củng cố an ninh lương thực và năng lượng, đồng thời đầu tư mạnh mẽ hơn cho hạ tầng số, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, nâng cao kỹ năng số và học tập suốt đời để bảo đảm mọi người dân đều được hưởng lợi từ tiến bộ công nghệ.

Thứ trưởng Sarun Charoensuwan cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc đa dạng hóa quan hệ đối tác, tránh phụ thuộc quá mức vào bất kỳ thị trường, nguồn công nghệ hay liên kết địa chính trị đơn lẻ nào, qua đó giúp ASEAN vừa giữ vững tính cởi mở và bao trùm vốn có, vừa nâng cao năng lực thích ứng trước những biến động của môi trường phát triển toàn cầu.

Theo ông Sarun Charoensuwan, nếu chuyển hóa được những định hướng này thành các kết quả cụ thể gắn với Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, ASEAN sẽ không chỉ thích ứng với thay đổi mà còn có thể chủ động định hình tương lai theo hướng có lợi cho khu vực và người dân.

Cùng quan điểm đó, bà Mari Pangestu, nguyên Bộ trưởng Thương mại Indonesia, Đặc phái viên của Tổng thống Indonesia về Thương mại Quốc tế và Hợp tác Đa phương, cho rằng thế giới đang trải qua một giai đoạn chuyển đổi mang tính cấu trúc chưa từng có tiền lệ, đòi hỏi các quốc gia và khu vực phải định hình những mô hình phát triển hoàn toàn mới.

Theo bà, trật tự toàn cầu hiện nay đang được tái định hình bởi năm động lực lớn, bao gồm sự dịch chuyển của cán cân quyền lực quốc tế, các thách thức về y tế và già hóa dân số, quá trình chuyển đổi năng lượng song hành với khủng hoảng năng lượng, những tác động ngày càng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu và cuộc cách mạng công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI). Những xu hướng này không diễn ra riêng lẻ, mà đang hội tụ, làm thay đổi căn bản môi trường phát triển của các quốc gia.

Bà Mari Pangestu cho rằng ASEAN cần phát huy “năng lực hành động” của mình, thay vì đóng vai trò thụ động trước các biến động quốc tế. Với quy mô thị trường lớn, vị thế ngày càng tăng và những thành tựu đạt được trong nhiều thập kỷ qua, ASEAN có khả năng đóng góp vào việc định hình chương trình nghị sự toàn cầu mới. Tuy nhiên, điều đó đòi hỏi khu vực phải xây dựng một mô hình phát triển phù hợp với bối cảnh mới, thay vì tiếp tục dựa vào những giả định của giai đoạn trước.

Thể chế mới phục vụ đổi mới sáng tạo

Từ góc nhìn đó, các chuyên gia quốc tế đã đóng góp những kinh nghiệm quý báu cho Việt Nam và các quốc gia trong khu vực.

Giáo sư Lee Keun, Đại học Quốc gia Seoul (Hàn Quốc) cho rằng việc hình thành các doanh nghiệp lớn - “nhà vô địch quốc gia” có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quá trình công nghiệp hóa và nâng cấp chuỗi giá trị. Ông nhắc lại việc Hàn Quốc từng áp dụng mức thuế nhập khẩu rất cao đối với ô tô chở khách để tạo không gian phát triển cho Hyundai trước khi doanh nghiệp này đủ sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Ông Lee Keun cho rằng Việt Nam cần thúc đẩy mạnh hơn các doanh nghiệp dẫn dắt trong những lĩnh vực có lợi thế, như chế biến sâu và xây dựng thương hiệu cà phê, thay vì chủ yếu xuất khẩu nguyên liệu thô, qua đó từng bước dịch chuyển lên những nấc thang giá trị cao hơn trong chuỗi sản xuất toàn cầu.

Về phía Việt Nam, Tiến sỹ Võ Trí Thành, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM), khẳng định tư duy phát triển cũng đã có những thay đổi sâu sắc trong vài thập niên qua.

Nếu như những năm 1990, mục tiêu chủ yếu là tăng trưởng kinh tế, sau đó mở rộng sang giảm nghèo và phát triển bền vững, thì khoảng 15 năm trở lại đây, trọng tâm đã chuyển sang mô hình phát triển bao trùm, bền vững, có khả năng chống chịu và dựa trên đổi mới sáng tạo.

Theo nguyên Phó Viện trưởng CIEM, quá trình phát triển hiện nay thực chất là một chuỗi chuyển đổi liên tục, từ kinh tế nâu sang kinh tế xanh, từ kinh tế tuyến tính sang kinh tế tuần hoàn, từ kinh tế truyền thống sang kinh tế số, đồng thời đòi hỏi các quốc gia phải xây dựng những chuỗi cung ứng linh hoạt, bền bỉ và có tính chiến lược hơn trước các cú sốc bên ngoài.

Từ thực tiễn Việt Nam, Tiến sỹ Võ Trí Thành nhấn mạnh ba trụ cột quan trọng trong hoạch định chính sách, bao gồm ổn định kinh tế vĩ mô, cải cách theo hướng thị trường và hội nhập quốc tế, qua đó không chỉ nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực mà còn mở rộng cơ hội lựa chọn và phát triển cho người dân và doanh nghiệp.

Theo ông, cải cách thể chế không nên chỉ dừng lại ở việc cắt giảm thủ tục hành chính và chi phí tuân thủ, mà cần hướng tới xây dựng các thể chế thúc đẩy đổi mới sáng tạo, bảo đảm phân bổ công bằng hơn các thành quả phát triển và nâng cao năng lực quốc gia.

Tiến sỹ Võ Trí Thành cũng chỉ ra rằng, doanh nghiệp cần được đặt ở vị trí trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, cùng với việc đầu tư vào hạ tầng chiến lược, nâng cao năng lực công nghệ và hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp./.