Người thầy trong kỷ nguyên số - đổi mới để thích ứng, làm chủ để dẫn dắt

Đổi mới năng lực nhà giáo trở thành một trong những điều kiện quan trọng để chuyển đổi số thực sự tạo ra chuyển biến về chất lượng giáo dục.

Chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi sâu sắc cách thức tổ chức dạy học, quản lý và tiếp cận tri thức. Trong bối cảnh đó, vai trò của người thầy cũng đứng trước những yêu cầu mới, không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn tổ chức hoạt động học tập, khơi dậy tư duy độc lập, hướng dẫn học sinh khai thác công nghệ và hình thành những giá trị cần thiết.

Do đó, đổi mới năng lực nhà giáo trở thành một trong những điều kiện quan trọng để chuyển đổi số thực sự tạo ra chuyển biến về chất lượng giáo dục.

Từng bước hình thành hệ thống giáo dục vận hành trên môi trường số

Những năm gần đây, chuyển đổi số trong giáo dục Việt Nam đã có bước chuyển đáng kể, từ ứng dụng công nghệ thông tin trong một số hoạt động riêng lẻ sang xây dựng hệ thống dữ liệu, nền tảng và công cụ số phục vụ quản lý và dạy học. Công nghệ ngày càng hiện diện sâu hơn trong hoạt động của nhà trường, từ quản lý hồ sơ, xây dựng học liệu, tổ chức bài giảng đến kiểm tra, đánh giá kết quả học tập.

Tại Hội nghị trực tuyến toàn quốc về chuyển đổi số trong giáo dục và đào tạo ngày 6/11/2026, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu nhấn mạnh yêu cầu từng bước hình thành hệ thống giáo dục vận hành trên môi trường số.

Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu chủ trì Hội nghị trực tuyến toàn quốc về công tác chuyển đổi số ngành giáo dục và đào tạo. (Ảnh: Lâm Khánh/TTXVN)

Theo báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, ngành đã chuyển từ giai đoạn ứng dụng công nghệ thông tin, số hóa riêng lẻ sang hình thành các điều kiện của một hệ thống giáo dục số, với thể chế, kiến trúc, dữ liệu, nền tảng và công cụ phục vụ quản lý, dạy học từng bước được xây dựng đồng bộ.

Một trong những kết quả đáng chú ý là việc số hóa học bạ, văn bằng và hình thành cơ sở dữ liệu giáo dục quy mô toàn quốc. Đến hết tháng 10/2026, toàn ngành phát hành hơn 19 triệu học bạ số phổ thông, đạt trên 97%; đồng bộ 11,4 triệu học bạ và hơn 900.000 văn bằng lên VNeID.

Cơ sở dữ liệu văn bằng số đã kết nối với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư từ ngày 22/10/2026. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, kết nối và khai thác hiệu quả, nhà trường có thêm công cụ quản trị, giáo viên giảm thời gian xử lý hồ sơ, báo cáo, dành nhiều thời gian hơn cho hoạt động chuyên môn.

Việc số hóa cũng tạo thuận lợi cho người học và gia đình trong tra cứu, xác thực thông tin, thực hiện các thủ tục liên quan đến quá trình học tập.

Trước đó, ngày 12/10/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1965/QĐ-TTg phê duyệt Đề án Hệ thống học liệu số quốc gia đối với giáo dục phổ thông. Hệ thống hướng tới xây dựng nguồn học liệu số dùng chung, có chất lượng, chuẩn hóa và miễn phí, phục vụ giáo viên, học sinh và cán bộ quản lý giáo dục trên cả nước.

Đề án đặt mục tiêu xây dựng cổng học liệu số đáp ứng yêu cầu khai thác tại 100% cơ sở giáo dục phổ thông; ưu tiên học liệu tương tác đa phương tiện, mô phỏng thực tế và thí nghiệm ảo. Khi nguồn học liệu được mở rộng, không gian học tập của học sinh không còn giới hạn trong sách giáo khoa và thời lượng trên lớp.

Giáo viên có thêm điều kiện thiết kế bài giảng sinh động, tổ chức hoạt động khám phá, thực hành và khuyến khích học sinh chủ động tìm tòi.

Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết hiện nay, các cơ sở giáo dục đã sử dụng rộng rãi hệ thống quản lý học tập, học liệu số, triển khai dạy học trực tuyến, kết hợp trực tiếp. Như vậy, không dừng ở việc thay thế hồ sơ giấy bằng hồ sơ điện tử hay đưa bài giảng lên môi trường trực tuyến, công nghệ số còn giúp đổi mới phương thức tổ chức dạy học, mở rộng khả năng tiếp cận tri thức và tạo điều kiện để mỗi học sinh được học tập phù hợp với năng lực, nhu cầu của mình.

Vai trò của người thầy trong thời đại số

Nếu chuyển đổi số tạo ra môi trường và công cụ mới cho giáo dục thì sự phát triển nhanh chóng của AI đang đặt ra những thay đổi sâu sắc hơn đối với hoạt động dạy học.

Với khả năng tìm kiếm, tổng hợp thông tin, giải thích kiến thức, tạo văn bản, hình ảnh và hỗ trợ giải quyết vấn đề, AI có thể trở thành công cụ hỗ trợ giáo viên trong chuẩn bị bài giảng, xây dựng câu hỏi, thiết kế học liệu và tham khảo các phương pháp tổ chức lớp học.

Đối với học sinh, AI mở ra khả năng tiếp cận tri thức nhanh chóng, hỗ trợ giải đáp những nội dung chưa hiểu, luyện tập theo nhu cầu và tìm kiếm cách tiếp cận khác nhau đối với một vấn đề. Nếu được hướng dẫn đúng cách, công nghệ này có thể góp phần thúc đẩy khả năng tự học, tư duy sáng tạo và cá thể hóa quá trình học tập.

Tuy nhiên, sự thuận tiện ấy cũng đặt ra những vấn đề mới. Học sinh có thể phụ thuộc vào câu trả lời do AI tạo ra, sao chép nội dung mà không kiểm chứng, giảm nỗ lực tự tìm tòi và suy nghĩ độc lập.

Các học sinh thực hành trực tiếp bài học bằng áp dụng các phần mềm công nghệ số. (Ảnh: Đại Nghĩa/TTXVN)

Thông tin do AI cung cấp không phải lúc nào cũng chính xác; việc sử dụng thiếu kiểm soát còn tiềm ẩn nguy cơ vi phạm bản quyền, ảnh hưởng đến quyền riêng tư và tính liêm chính học thuật.

Kết quả Khảo sát quốc tế về Dạy và Học (TALIS) chu kỳ 2024 do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) công bố cho thấy: có tới 64% giáo viên Việt Nam tham gia khảo sát đã sử dụng AI trong dạy học, đứng thứ 5 trong số 55 quốc gia và vùng lãnh thổ tham gia, cao hơn mức trung bình OECD là 36%.

Tuy nhiên, 71% giáo viên cho biết trường học còn thiếu cơ sở hạ tầng và công cụ kỹ thuật số cần thiết để ứng dụng AI; 60% giáo viên chưa sử dụng AI cho biết nguyên nhân là chưa có đủ kiến thức và kỹ năng.

Kết quả này cho thấy giáo viên Việt Nam đã chủ động tiếp cận công nghệ mới, song khả năng khai thác AI hiệu quả vẫn phụ thuộc nhiều vào điều kiện hạ tầng và năng lực chuyên môn.

Bởi vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là khuyến khích giáo viên sử dụng AI mà còn phải trang bị khả năng đánh giá, kiểm chứng và định hướng việc sử dụng công nghệ trong môi trường giáo dục.

Tại Hội nghị quốc tế về hợp tác giáo dục trong kỷ nguyên số (diễn ra ngày 8/10/2026), Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh người thầy không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn phải thiết kế hoạt động học tập, hướng dẫn, truyền cảm hứng và định hướng giá trị cho học sinh. Theo Bộ trưởng, mục tiêu không phải để AI suy nghĩ thay con người mà là giúp con người học tốt hơn, sáng tạo hơn và tạo ra giá trị cao hơn.

Đổi mới năng lực nhà giáo để dẫn dắt giáo dục trong kỷ nguyên mới

Trước những thay đổi nhanh chóng của công nghệ, phát triển đội ngũ nhà giáo có đủ năng lực chuyên môn, năng lực số và khả năng thích ứng trở thành yêu cầu cấp thiết.

VRobot mang đến giải pháp toàn diện cả linh kiện lẫn phần mềm phục vụ cho dạy học STEAM và lập trình Robotics, giúp mọi trẻ em đều có cơ hội được làm quen với khoa học công nghệ. (Ảnh: Thanh Tùng/TTXVN)

Đây cũng là một trong những nội dung quan trọng trong định hướng đổi mới giáo dục và đào tạo được xác định tại Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

Để chuyển đổi số đi vào thực chất, giáo viên cần được trang bị năng lực sử dụng công nghệ trong thiết kế bài giảng, tổ chức hoạt động học tập, kiểm tra và đánh giá.

Cùng với kỹ năng vận hành các nền tảng số, nhà giáo cần có khả năng lựa chọn học liệu phù hợp, khai thác dữ liệu phục vụ theo dõi tiến bộ của học sinh và sử dụng AI một cách có trách nhiệm. Năng lực số cần được xem là một bộ phận của năng lực nghề nghiệp, được bồi dưỡng thường xuyên và gắn với yêu cầu thực tiễn của từng cấp học, môn học.

Bên cạnh năng lực công nghệ, giáo viên cần tiếp tục phát triển những năng lực cốt lõi mà máy móc khó có thể thay thế: khả năng giao tiếp, thấu hiểu, tư duy phản biện, sáng tạo, tổ chức hoạt động giáo dục và xử lý các tình huống sư phạm.

Trong môi trường có nhiều nguồn thông tin và công cụ hỗ trợ, học sinh càng cần người thầy giúp hình thành khả năng tự chủ, trách nhiệm, tinh thần nhân văn và ý thức tôn trọng sự thật.

Đặc biệt, việc ứng dụng AI trong giáo dục phải đi đôi với các nguyên tắc về an toàn dữ liệu, bảo vệ quyền riêng tư, bản quyền và liêm chính học thuật. Giáo viên cần hướng dẫn học sinh sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ học tập, công khai và có trách nhiệm, không biến công nghệ thành phương tiện làm thay hoặc né tránh quá trình tư duy. Nhà trường và cơ quan quản lý cũng cần có hướng dẫn để giáo viên, học sinh và phụ huynh cùng thực hiện.

Ở góc độ quản lý, chuyển đổi số chỉ có thể thành công khi nhà giáo được đặt ở vị trí trung tâm của quá trình triển khai. Đầu tư thiết bị, nền tảng và học liệu cần đi cùng chính sách bồi dưỡng, hỗ trợ chuyên môn, giảm áp lực hành chính và cải thiện điều kiện làm việc.

Những khác biệt về hạ tầng, thiết bị và khả năng tiếp cận giữa các địa phương cần được tính đến để giáo viên ở vùng khó khăn không bị bỏ lại phía sau trong quá trình đổi mới.

Tại Hội nghị toàn quốc về chuyển đổi số trong giáo dục và đào tạo ngày 6/11/2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết đã ban hành Khung nội dung giáo dục AI, Khung năng lực số cho người học và hoàn thành tập huấn toàn quốc để triển khai từ năm học 2026-2027.

Đây là những bước đi quan trọng nhằm hình thành nền tảng năng lực cần thiết cho cả người học và đội ngũ nhà giáo trong môi trường giáo dục số.

Có thể thấy, công nghệ có thể mở rộng không gian tri thức, hỗ trợ quá trình học tập, nhưng chính năng lực chuyên môn, bản lĩnh nghề nghiệp và giá trị nhân văn của người thầy mới định hướng cách thế hệ trẻ tiếp nhận, sử dụng tri thức và trưởng thành.

Đổi mới để thích ứng, làm chủ để dẫn dắt chính là yêu cầu đặt ra đối với đội ngũ nhà giáo trên hành trình xây dựng nền giáo dục hiện đại, nhân văn và phát triển bền vững./.

(TTXVN/Vietnam+)