Làng Nghĩa Trai có tuổi đời gần 1.000 năm nổi tiếng với nghề trồng và chế biến dược liệu truyền thống, đặc biệt hoa cúc chi "tiến vua," mệnh danh là “làng dược liệu” độc nhất vô nhị của Việt Nam.

Cách trung tâm Hà Nội khoảng 20km, thôn Nghĩa Trai (xã Tân Quang, huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên cũ, nay là xã Như Quỳnh, tỉnh Hưng Yên) từ lâu được mệnh danh là “làng dược liệu” độc nhất vô nhị của Việt Nam.

Chỉ cần đặt chân tới đầu làng, người ta đã cảm nhận được một mùi hương đặc trưng lan tỏa trong không khí - mùi của lá, của rễ, của những cánh hoa phơi nắng quyện cùng gió đồng.

Hương thơm ấy không chỉ là mùi của cây cỏ, mà còn là hương của truyền thống, của những bài thuốc dân gian được lưu truyền qua bao thế hệ.

Dấu ấn nghìn năm và truyền thuyết khai nghề

Theo các bậc cao niên, làng dược liệu Nghĩa Trai đã có tuổi đời gần 1.000 năm.

Tương truyền, vào khoảng năm 1572, ba vị tướng dưới triều vua Lý Thánh Tông sau khi giúp vua đánh thắng giặc Chiêm Thành đã về đây khai hoang, lập ấp, trồng cây thuốc và hành nghề y cứu người.

Cảm phục công đức ấy, dân làng lập đền thờ, tôn các ông làm Thành hoàng và thờ phụng cho đến ngày nay.

Từ đó, nghề trồng và chế biến dược liệu bén rễ, trở thành sinh kế và cũng là đạo nghiệp của bao thế hệ người Nghĩa Trai.

Cúc chi - “tiến vua” và linh hồn của làng thuốc

Nhắc đến Nghĩa Trai là nhắc đến những cánh đồng dược liệu xanh mướt trải dài.

Mần trầu, tía tô, kinh giới, cốt khí... phủ kín các thửa ruộng. Nhưng nổi bật hơn cả là hoa cúc chi - đặc sản trứ danh của vùng đất Phố Hiến xưa.

Cúc chi Hưng Yên, còn được gọi là “cúc Tiến vua,” mang vẻ đẹp mộc mạc với sắc vàng tươi và hương thơm ngọt dịu. Hoa có vị đắng nhẹ, hơi ngọt, thường được dùng trong các bài thuốc bổ dưỡng, hỗ trợ điều trị các bệnh về mắt, huyết áp, hay đơn giản là pha trà thanh nhiệt, an thần.

Vào cuối mùa Đông, khi những luống cúc bắt đầu bung nở, cả làng như khoác lên mình tấm áo vàng rực rỡ.

Hoa cúc không chỉ tô sắc cho cuộc sống mà còn mang lại nguồn thu nhập ổn định. Những cánh đồng cúc khiến bao người xao xuyến, ai từng ghé thăm đều lưu luyến chẳng muốn rời.

Tri thức dân gian và đạo nghề “lấy nghĩa làm đầu”

Hiện nay, thôn Nghĩa Trai có khoảng 560 hộ dân thì tới 80% số hộ tham gia trồng cây dược liệu. Gần như 100% gia đình đều liên quan đến việc trồng trọt, khai thác, chế biến và buôn bán thuốc nam, thuốc bắc.

Theo số liệu chưa đầy đủ, mỗi năm nơi đây cung ứng ra thị trường từ 4.500-5.000 tấn thuốc nam và 2.000-3.000 tấn thuốc bắc với hàng trăm vị thuốc khác nhau. Nghề thuốc đã trở thành mạch sống của làng quê này.

Ở Nghĩa Trai, từng tấc đất đều được tận dụng để trồng cây thuốc. Ruộng tốt dành cho các loại có giá trị cao như cúc hoa, bạch chỉ, ngưu tất, địa liền; đất xấu hơn thì trồng hoài sơn, nga truật, tía tô, kinh giới. Ngay cả bờ mương, rìa đường hay trong vườn nhà, đâu đâu cũng thấy bóng dáng cây thuốc.

Người già, trẻ nhỏ đều thuộc nằm lòng công dụng từng loại cây. Cúc hoa chữa nhức đầu, mỏi mắt; địa liền giảm đau xương khớp; tía tô, kinh giới vừa là rau ghém vừa có tác dụng tiêu độc, chống viêm. Có cây lấy lá, có cây lấy hoa, có cây dùng củ, dùng rễ; thậm chí có loại từ gốc đến ngọn đều trở thành vị thuốc quý.

Điều đặc biệt là cây dược liệu ở đây ít khi phải dùng đến thuốc bảo vệ thực vật, bởi nhiều loại có khả năng kháng sâu bệnh tự nhiên. Nhờ vậy, nguồn dược liệu giữ được độ sạch và chất lượng cao.

Sau thu hoạch, dược liệu được sơ chế kỹ lưỡng, rửa sạch, thái nhỏ rồi phơi dưới nắng tự nhiên hoặc sấy bằng lò. Công đoạn chế biến tuy không quá phức tạp nhưng đòi hỏi sự tỉ mỉ, cẩn trọng để bảo đảm dược tính.

Không chỉ trồng và buôn bán dược liệu, Nghĩa Trai còn nổi tiếng với nghề kê đơn, bốc thuốc theo y học cổ truyền. Trải qua bao biến thiên lịch sử, nghề vẫn không bị mai một.

Những người làm nghề luôn lấy chữ “nghĩa” làm đầu - đúng như tên gọi của làng. Gặp người hoạn nạn, ốm đau, họ sẵn lòng cứu giúp, coi việc chữa bệnh cứu người là trách nhiệm và đạo lý.

Trong làng có bốn dòng họ lớn: Đỗ, Nguyễn, Trần, Lê; mỗi dòng họ lại lưu giữ một bài thuốc riêng.

Họ Nguyễn nổi tiếng với bài thuốc chữa bệnh cam cho trẻ nhỏ; họ Trần từng có bài thuốc trị hen nhưng nay đã thất truyền; họ Đỗ có truyền thống viết sách, châm cứu; họ Lê giỏi làm thuốc và chế biến dược liệu.

Điều đáng quý hơn cả là dù trải qua thời kỳ đói rét hay khó khăn, người Nghĩa Trai chưa từng bỏ nghề. Nhờ cây thuốc, đời sống người dân được cải thiện, tỷ lệ con em học hành đỗ đạt khá cao.

Từng có giai đoạn làng có nhiều vị đỗ đạt, và về sau có hàng trăm bác sỹ, thầy giáo trưởng thành từ mảnh đất này. Thu nhập từ nghề thuốc nhìn chung cao hơn trồng lúa, nhưng trên hết, đó là niềm tự hào và bản sắc.

Giữa nhịp sống hiện đại, Nghĩa Trai vẫn giữ cho mình hương thơm của lá cỏ, của những cánh cúc vàng và của tình người. Làng dược liệu ấy không chỉ cung cấp hàng nghìn tấn thảo dược mỗi năm, mà còn gìn giữ một kho tàng tri thức dân gian quý báu.

Nghĩa Trai hôm nay vẫn bền bỉ với cây thuốc - như một minh chứng rằng khi nghề gắn với tâm và đức, nó sẽ trường tồn cùng thời gian./.