Nghề đan lát của người Tày, tỉnh Lào Cai  là nghề thủ công truyền thống được cộng đồng sáng tạo, gìn giữ và truyền qua nhiều thế hệ, mang đậm nét văn hóa dân gian phong phú địa phương.

Nằm bên dòng suối Nậm Luông hiền hòa, xã Nghĩa Đô, tỉnh Lào Cai là vùng đất ghi đậm bản sắc văn hóa của người Tày. Giữa non cao Lào Cai, người Tày Nghĩa Đô vẫn gìn giữ hồn truyền thống qua nghề đan lát - di sản sống động phản chiếu bản sắc dân tộc giữa miền sơn cước.

Nghề thủ công truyền thống gắn với đời sống và sinh kế của người Tày

Nghề đan lát của người Tày nơi đây là nghề thủ công truyền thống tiêu biểu, được cộng đồng sáng tạo, gìn giữ, thực hành và truyền lại qua nhiều thế hệ, có mối liên hệ gần gũi với môi trường cư trú và phương thức sinh kế nông nghiệp. Theo đó, nghề đan lát không chỉ đáp ứng nhu cầu vật dụng trong đời sống mà còn mang đậm nét văn hóa dân gian phong phú, phản ánh mối quan hệ tương tác hài hòa giữa con người với tự nhiên.

Trong lịch sử cư trú lâu dài, người Tày đã tích lũy kinh nghiệm khai thác, sử dụng hiệu quả các nguồn tài nguyên sẵn có từ tự nhiên như các cây họ tre và họ mây để sáng tạo ra nghề đan lát. Theo đó, nghề đan lát được hình thành và phát triển như một bộ phận hữu cơ của đời sống kinh tế-văn hóa của người Tày.

Các sản phẩm đan lát như rổ, rá, mẹt, sàng, thúng, sọt, gùi, giỏ… nhẹ, bền và tiện dụng, phục vụ thiết thực cho sinh hoạt hằng ngày và tập quán canh tác của người dân nơi đây.

Sản phẩm đan lát phản ánh tri thức dân gian

Kỹ năng lựa chọn, khai thác, chế tác và bảo quản nguyên liệu là một trong những yếu tố cốt lõi cấu thành tri thức dân gian trong nghề đan lát của người Tày. Kỹ thuật hong, phơi nan tre, mây trên gác bếp là kinh nghiệm đặc trưng, giúp nguyên liệu khô tự nhiên, hạn chế ẩm mốc, côn trùng và tạo màu sắc riêng, qua đó thể hiện rõ tri thức bản địa gắn với điều kiện sinh hoạt truyền thống, góp phần nâng cao chất lượng và kéo dài tuổi thọ sản phẩm đan lát.

Kỹ thuật đan lát của người Tày phong phú, linh hoạt theo mục đích sử dụng, với các kiểu đan như nong mốt, nong đôi, nong ba. Sự đa dạng này phản ánh năng lực thích ứng và tính sáng tạo của người thợ thủ công.

Bên cạnh chức năng sử dụng, sản phẩm đan lát còn mang giá trị thẩm mỹ thông qua hệ thống hoa văn trang trí. Hoa văn được tạo ra ngay trong quá trình đan bằng cách thay đổi quy luật sắp xếp nan, hình thành các mô típ như hoa cà chua, hoa quả trám, hoa chữ thập, hoa mắt cáo… Những hoa văn này không chỉ làm tăng giá trị thẩm mỹ mà còn phản ánh tư duy biểu tượng, quan niệm thẩm mỹ và bản sắc văn hóa của cộng đồng.

Một điều thú vị trong nghề đan lát của người Tày phải kể đến là sản phẩm đan lát gắn liền với tập quán xã hội và đời sống tinh thần của người Tày, tiêu biểu là tục đan nôi cho trẻ nhỏ. Chiếc nôi không chỉ là vật dụng chăm sóc trẻ sơ sinh mà còn mang ý nghĩa biểu trưng về sinh mệnh và quan niệm nhân sinh. Số lượng mắt đan được tính toán theo quan niệm về “vía”: nôi cho bé trai thường có bảy mắt, nôi cho bé gái có chín mắt. Sau khi hoàn thành, nôi được hong khói trước khi sử dụng, vừa nhằm bảo quản, vừa mang ý nghĩa bảo vệ về mặt tâm linh.

Gìn giữ văn hóa qua truyền lại lửa nghề

Hoạt động đan lát của Tày nơi đây diễn ra trong phạm vi gia đình và cộng đồng làng bản, với sự tham gia của nhiều thành viên trong gia đình, diễn ra vào lúc nông nhàn, đặc biệt vào buổi tối sau một ngày lao động sản xuất. Trong không gian sinh hoạt gia đình ấm cúng, nơi các thành viên quây quần bên bếp lửa, nghề đan lát được truyền dạy, tạo nên nét văn hóa đặc sắc của người dân bản địa.

Phương thức trao truyền nghề chủ yếu thông qua hình thức truyền miệng kết hợp với thực hành trực tiếp, cơ chế trao truyền này bảo đảm sự kế tục và duy trì tính xác thực của di sản.

Trẻ em được tiếp cận nghề từ sớm thông qua quan sát và tham gia các công đoạn đơn giản như chẻ tre, vót nan,... Khi trưởng thành hơn, có thể từng bước được hướng dẫn kỹ thuật khai thác nguyên liệu, vót nan và đan các sản phẩm cơ bản, sau đó nâng cao dần đến các sản phẩm phức tạp. Quá trình học nghề đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và kỹ năng thủ công tinh xảo.

Nghề đan lát của người Tày ở xã Nghĩa Đô, tỉnh Lào Cai đã được đưa vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể./.