Trong bối cảnh thế giới đối mặt đồng thời nhiều thách thức - từ biến đổi khí hậu, bất bình đẳng đến khủng hoảng thông tin - sách và văn hóa đọc đang được định vị như một dạng “hạ tầng mềm.”

Từ năm 1995, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) đã chọn ngày 23/4 làm Ngày Sách và Bản quyền thế giới. Sau hơn ba thập niên, ngày này đã vượt ra ngoài ý nghĩa tôn vinh văn học, trở thành một diễn đàn chính sách toàn cầu, nơi sách, tri thức và quyền sở hữu trí tuệ được nhìn nhận như các trụ cột của phát triển bền vững.

Trong bối cảnh thế giới đối mặt đồng thời nhiều thách thức - từ biến đổi khí hậu, bất bình đẳng đến khủng hoảng thông tin - sách và văn hóa đọc đang được định vị như một dạng “hạ tầng mềm.”

Nếu hạ tầng vật chất tạo ra tăng trưởng, thì tri thức thành văn tạo nên năng lực tư duy - yếu tố cốt lõi quyết định khả năng thích ứng và phát triển bền vững của một xã hội.

Theo Trung tâm Tài nguyên SDG (RELX), ngành xuất bản ngày càng được coi là tác nhân trực tiếp thúc đẩy các Mục tiêu Phát triển bền vững (SDG) trong Chương trình nghị sự 2030 của Liên hợp quốc.

Sách không chỉ truyền tải tri thức mà còn định hình nhận thức, tạo đồng thuận và thúc đẩy hành động, từ giáo dục (SDG 4), bình đẳng giới (SDG 5) đến giảm bất bình đẳng (SDG 10) và xây dựng thể chế hiệu quả (SDG 16).

Sáng kiến Hiệp ước các nhà xuất bản về Mục tiêu Phát triển bền vững (SDG Publishers Compact) với khoảng 300 nhà xuất bản tham gia cho thấy ngành xuất bản đang chuyển từ “phản ánh” sang “tham gia giải pháp.”

Dữ liệu của UNESCO cho thấy tỷ lệ biết chữ toàn cầu đạt khoảng 87%, song vẫn còn 739 triệu người không biết đọc, biết viết, gần 70% là phụ nữ. Tình trạng này tập trung chủ yếu tại Nam Á và châu Phi cận Sahara - những khu vực chịu nhiều áp lực phát triển - phản ánh mối liên hệ trực tiếp giữa thiếu hụt tri thức và bất bình đẳng.

Ở chiều ngược lại, các quốc gia phát triển duy trì tỷ lệ biết chữ trên 96%, gắn với đầu tư dài hạn vào hệ sinh thái tri thức. Tuy nhiên, thách thức không chỉ nằm ở tiếp cận mà còn ở chất lượng: khoảng 251 triệu trẻ em và thanh thiếu niên toàn cầu chưa đạt kỹ năng đọc viết cơ bản dù đã đến trường.

Ngôn ngữ cũng là rào cản đáng kể khi thị trường xuất bản toàn cầu vẫn tập trung vào một số ngôn ngữ lớn, trong khi trẻ em học tốt nhất bằng tiếng mẹ đẻ. Vì vậy, các sáng kiến xuất bản đa ngôn ngữ đang được thúc đẩy như một phần của chiến lược phát triển bền vững.

Thực tiễn tại các quốc gia cho thấy rõ vai trò của sách. Phần Lan duy trì hơn 700 thư viện cho 5,5 triệu dân, với mức mượn trung bình hơn 10 cuốn/người/năm - phản ánh văn hóa đọc thấm sâu vào đời sống. Hàn Quốc phát triển mạnh thư viện số và xuất bản điện tử, với hơn 90% người trưởng thành đọc ít nhất một cuốn sách mỗi năm.

Trong khi đó, tại Kenya, các mô hình thư viện lưu động và sách giá rẻ góp phần thu hẹp khoảng cách tri thức. Những kinh nghiệm này cho thấy mọi con đường phát triển đều đi qua sách.

Không chỉ mang ý nghĩa xã hội, xuất bản còn là ngành kinh tế quy mô lớn, trị giá khoảng 140-150 tỷ USD toàn cầu. Sách điện tử và sách nói mở rộng khả năng tiếp cận, trong khi sách in vẫn giữ vai trò quan trọng trong giáo dục.

Nếu sách là nền tảng của tri thức, thì bản quyền là nền móng của sáng tạo. Trong kỷ nguyên số, mối quan hệ này càng trở nên rõ nét. Internet giúp nội dung lan tỏa nhanh nhưng cũng làm gia tăng vi phạm bản quyền. Dữ liệu từ công ty MUSO (Anh) cho thấy năm 2024 có 216,3 tỷ lượt truy cập vào các website vi phạm bản quyền, riêng lĩnh vực xuất bản chiếm khoảng 66 tỷ lượt.

Mỗi năm, khoảng 4 triệu bản sách bị tải lậu, gây thiệt hại 300 triệu USD cho ngành xuất bản. Tổng thiệt hại của ngành nội dung số có thể lên tới hơn 75 tỷ USD/năm và dự báo sẽ là 125 tỷ USD vào năm 2028 nếu không có biện pháp hiệu quả.

Trong bối cảnh đó, Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) nhấn mạnh: bản quyền không phải là rào cản mà là điều kiện để tri thức được tạo ra. Khi trí tuệ nhân tạo (AI) tham gia sâu vào sáng tạo nội dung, yêu cầu xây dựng khung pháp lý cân bằng giữa đổi mới và bảo vệ quyền tác giả càng trở nên cấp thiết.

Việc UNESCO chọn Rabat (Maroc) là Thủ đô Sách thế giới 2026 phản ánh xu hướng mở rộng không gian tri thức ra ngoài các trung tâm truyền thống, với trọng tâm là tiếp cận sách, phát triển xuất bản và nâng cao năng lực đọc viết.

Tại Việt Nam, vai trò của sách cũng đang được tái định vị trong chiến lược phát triển. Nghị quyết 80-NQ/TW xác định văn hóa - với sách là thành tố cốt lõi - là nền tảng tinh thần và động lực nội sinh của xã hội. Trong khi đó, Chỉ thị 04-CT/TW nhấn mạnh bảo vệ bản quyền trong môi trường số như điều kiện tiên quyết để xây dựng ngành xuất bản hiện đại.

Thực tế cho thấy ngành xuất bản Việt Nam đang chuyển đổi mạnh mẽ. Đến cuối năm 2025, khoảng 67% nhà xuất bản đã tham gia xuất bản điện tử, với hơn 5.200 đầu sách số và khoảng 35 triệu lượt truy cập. Quy mô thị trường đạt khoảng 4.000-5.000 tỷ đồng mỗi năm, phản ánh một ngành công nghiệp văn hóa đang phát triển nhanh, song vẫn đối mặt với thách thức lớn về vi phạm bản quyền trong môi trường số.

Sau hơn 30 năm, Ngày Sách và Bản quyền thế giới cho thấy một chuyển dịch rõ rệt: từ tôn vinh văn học sang định hình chính sách tri thức. Sách không chỉ là sản phẩm văn hóa mà đã trở thành một phần của hạ tầng xã hội - yếu tố quyết định năng lực phát triển bền vững.

Ngày 23/4 vì thế không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng, mà là lời nhắc nhở rằng mỗi cuốn sách được viết, được bảo vệ và được đọc đều góp phần vào nỗ lực xây dựng một thế giới công bằng, bao trùm và bền vững, rằng phát triển bền vững không thể tách rời tri thức và việc bảo vệ sáng tạo - nền tảng để hình thành nguồn nhân lực có đủ hiểu biết và năng lực hành động./.