Trang phục truyền thống của phụ nữ Sán Dìu nổi bật bởi vẻ đẹp giản dị, kín đáo với sắc chàm, váy xẻ, yếm đỏ và những phụ kiện đặc trưng, lưu giữ nhiều giá trị văn hóa cần được truyền qua các thế hệ.

Không rực rỡ bởi những mảng thêu nhiều màu như trang phục của một số dân tộc khác, trang phục phụ nữ Sán Dìu, Quảng Ninh, gây ấn tượng bằng vẻ đẹp trầm lắng và kín đáo. Sắc chàm, màu đen làm nền, điểm xuyết bởi chiếc yếm đỏ, những dải dây lưng nhiều màu và chiếc váy xẻ đặc trưng đã tạo nên một diện mạo rất riêng.

Mỗi lớp áo, nếp váy hay món phụ kiện đi kèm đều chứa đựng sự khéo léo và quan niệm thẩm mỹ được người Sán Dìu gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Theo quan niệm truyền thống, cái đẹp trong trang phục Sán Dìu không nằm ở sự cầu kỳ hay phô trương mà ở sự hài hòa, giản dị và phù hợp với đời sống. Bộ trang phục của người phụ nữ được tạo nên từ nhiều thành phần như khăn đội đầu, áo trong, áo dài bên ngoài, yếm, dây lưng, váy xẻ, xà cạp và các loại trang sức. Khi nhìn từ xa, tổng thể trang phục thường mang gam màu tối, trầm. Nhưng khi đến gần, từng lớp màu lại hiện lên rõ hơn, tạo nên sự cân đối và duyên dáng.

Trên đầu, phụ nữ Sán Dìu thường quấn khăn đen theo dáng mỏ quạ. Bên trong là áo sáng màu, bên ngoài khoác áo chàm hoặc áo màu thẫm dài quá gối, được may theo kiểu ba vạt. Phía trước có yếm trắng hoặc đỏ, tạo điểm nhấn cho phần thân trên. Ngang eo là những dải dây lưng màu xanh, trắng hoặc hồng. Những màu sắc này không quá nổi bật nhưng khi kết hợp với nền chàm lại tạo nên vẻ đẹp nhẹ nhàng, kín đáo.

Đặc biệt, chiếc váy xẻ màu chàm được xem là một trong những nét độc đáo nhất của nữ phục Sán Dìu. Váy thường dài quá đầu gối, gồm hai mảnh rời nhưng cùng chung một cạp. Khi mặc, hai mảnh váy chồng lên nhau, tạo độ rộng vừa phải và giúp người phụ nữ dễ dàng di chuyển trong sinh hoạt hằng ngày cũng như khi lao động, đi hội. Chính kiểu váy này đã tạo nên dáng vẻ rất riêng cho phụ nữ Sán Dìu và từng khiến cộng đồng này được gọi bằng cái tên dân gian “Mán váy xẻ”.

Đi cùng chiếc váy là đôi xà cạp màu trắng quấn gọn quanh ống chân. Xà cạp vừa có tác dụng bảo vệ đôi chân trong quá trình lao động, vừa tạo khoảng sáng nổi bật trên nền váy chàm. Sự kết hợp giữa hai màu sáng-tối khiến tổng thể trang phục dù không nhiều màu sắc vẫn có điểm nhấn và giữ được nét hài hòa.

Nếu chiếc váy xẻ tạo nên hình dáng đặc trưng thì những món phụ kiện lại góp phần làm cho bộ trang phục thêm phần duyên dáng. Phụ nữ Sán Dìu thường sử dụng các loại trang sức bằng bạc như khuyên tai, vòng cổ, vòng tay, nhẫn hay dây xà tích. Mỗi món đồ tuy nhỏ nhưng đều góp phần hoàn thiện vẻ ngoài của người phụ nữ.

Trong số đó, đáng chú ý là chiếc túi trầu, được gọi trong tiếng Sán Dìu là “loi thoi." Túi có hình dáng giống múi bưởi, có thể được làm bằng bạc hoặc khâu từ nhiều mảnh vải màu, sau đó may và thêu khá công phu. Túi thường đi cùng dao cau có vỏ gỗ chạm trổ. Gắn với tục ăn trầu, những vật dụng này không chỉ phục vụ sinh hoạt mà còn trở thành một phần của trang phục, thể hiện sự chăm chút và óc thẩm mỹ của người phụ nữ.

Trang phục Sán Dìu cũng không phải lúc nào được mặc giống nhau. Tùy vào hoàn cảnh, cách ăn mặc và mức độ trang sức sẽ có sự thay đổi. Trong cuộc sống thường ngày, phụ nữ thường mặc đơn giản, thuận tiện cho công việc. Đến những dịp lễ, Tết, hội làng hay đám cưới, bộ trang phục được chăm chút hơn với áo mới, váy xẻ, đồ bạc và túi trầu.

Đặc biệt, trang phục của cô dâu mang những nét riêng. Trong ngày cưới, cô dâu đội chiếc khăn truyền thống gọi là “pại” thay cho khăn mỏ quạ, thắt hai dây lưng, đeo trang sức và mang túi trầu. Trước khi về nhà chồng, cô dâu còn thực hiện nghi lễ với tổ tiên. Vì vậy, bộ trang phục lúc này không chỉ có ý nghĩa làm đẹp mà còn gắn với một bước chuyển quan trọng trong cuộc đời người phụ nữ, từ thiếu nữ trở thành thành viên của một gia đình và dòng họ mới.

Có thể thấy, trang phục truyền thống của phụ nữ Sán Dìu không đơn thuần là những bộ quần áo để mặc. Qua cách lựa chọn màu sắc, kiểu áo, cách quấn khăn, mặc váy hay sử dụng phụ kiện, người Sán Dìu gửi gắm vào đó những quan niệm về cái đẹp và những dấu ấn của đời sống cộng đồng. Trang phục cũng phần nào cho thấy vị thế, tuổi tác và hoàn cảnh của người mặc, từ sinh hoạt thường ngày đến những dịp lễ nghi quan trọng.

Thế nhưng, cùng với sự thay đổi của cuộc sống hiện đại, trang phục truyền thống Sán Dìu đang dần ít xuất hiện trong đời sống thường nhật. Ngày nay, những bộ áo váy chàm chủ yếu được sử dụng vào dịp lễ hội, ngày Tết, giao lưu văn hóa hay các sự kiện cộng đồng. Nhiều người trẻ không còn thành thạo cách may, cách mặc và cũng ít có cơ hội tìm hiểu những ý nghĩa phía sau từng bộ phận của trang phục.

Sự mai một ấy không chỉ là việc một kiểu áo hay chiếc váy dần ít được sử dụng, mà còn kéo theo nguy cơ mất đi những tri thức văn hóa gắn với nó. Bởi vậy, việc gìn giữ trang phục truyền thống Sán Dìu cần được thực hiện cùng với việc bảo tồn cách may, cách mặc, những câu chuyện và phong tục liên quan.

Giữa đời sống hiện đại ngày càng nhiều màu sắc, vẻ đẹp trầm lắng của bộ nữ phục Sán Dìu vẫn có sức hấp dẫn riêng. Từ chiếc khăn mỏ quạ, yếm đỏ, dây lưng nhiều màu đến chiếc váy xẻ và túi trầu nhỏ bên hông, tất cả tạo nên một hình ảnh vừa giản dị vừa giàu bản sắc. Đó không chỉ là nét đẹp của người phụ nữ Sán Dìu mà còn là một phần ký ức văn hóa cần được trân trọng và tiếp tục trao truyền cho những thế hệ sau./.