Hội đồng Chuyên gia Iran - cơ quan gồm các giáo sỹ có thẩm quyền lựa chọn lãnh tụ tối cao - đã họp khẩn ngay sau khi ông Ali Khamenei qua đời và nhanh chóng thống nhất bầu chọn ông Mojtaba Khamenei.

Việc Iran chính thức lựa chọn ông Mojtaba Khamenei, con trai thứ hai của cố Đại giáo chủ Ali Khamenei, làm lãnh tụ tối cao mới đã thu hút sự chú ý lớn của dư luận khu vực và quốc tế trong bối cảnh căng thẳng quân sự giữa Iran với Mỹ và Israel đang leo thang.

Theo giới quan sát, Tehran không chỉ đối mặt với thách thức ổn định nội bộ mà còn phải đưa ra những lựa chọn chiến lược quan trọng đối với chính sách khu vực và quan hệ với phương Tây.

Chuyển giao quyền lực

Hội đồng Chuyên gia Iran - cơ quan gồm các giáo sỹ có thẩm quyền lựa chọn lãnh tụ tối cao - đã họp khẩn ngay sau khi ông Ali Khamenei qua đời và nhanh chóng thống nhất bầu chọn ông Mojtaba Khamenei.

Đây được xem là cuộc chuyển giao quyền lực quan trọng nhất tại Iran kể từ khi ông Ali Khamenei kế nhiệm lãnh tụ cách mạng Ruhollah Khomeini năm 1989.

Theo bà Suzanne Maloney, Phó Chủ tịch kiêm Giám đốc Chương trình Chính sách Đối ngoại của Viện Brookings, quá trình chuyển giao này diễn ra trong “hoàn cảnh cực kỳ bất thường.”

Bà cho rằng giới lãnh đạo Iran buộc phải bảo đảm tính liên tục của hệ thống chính trị trong bối cảnh đất nước chịu sức ép quân sự từ bên ngoài và đối mặt với nhiều khó khăn kinh tế.

Ưu tiên trước mắt của lãnh đạo mới sẽ là củng cố đoàn kết trong nội bộ chế độ và duy trì sự thống nhất giữa các thiết chế quyền lực, đặc biệt là Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) và giới giáo sỹ.

Trong nhiều năm, ông Mojtaba Khamenei được coi là nhân vật có ảnh hưởng đáng kể trong cấu trúc quyền lực Iran, dù không nắm giữ các chức vụ chính thức cấp cao.

Nhà phân tích Ali Vaez của Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG) cho rằng ông đã xây dựng mạng lưới quan hệ sâu rộng trong giới giáo sỹ bảo thủ và lực lượng an ninh. Lãnh tụ mới của Iran không phải là nhân vật xuất hiện bất ngờ, mà đã tham gia định hình nhiều quyết sách chiến lược của Tehran trong thời gian dài.

Trong khi đó, chuyên gia Mehdi Khalaji của Viện Washington về Chính sách Cận Đông nhấn mạnh mối quan hệ chặt chẽ giữa ông Mojtaba Khamenei với IRGC. Theo ông Khalaji, sự hậu thuẫn của lực lượng này là yếu tố then chốt giúp nhà lãnh đạo mới củng cố vị thế trong cấu trúc quyền lực Iran.

Từ góc nhìn của các viện nghiên cứu tại Mỹ, sự xuất hiện của ông Mojtaba Khamenei có thể khiến cấu trúc quyền lực Iran ngày càng phụ thuộc nhiều hơn vào các cơ quan an ninh.

Chuyên gia Patrick Clawson của Viện Washington về Chính sách Cận Đông nhận định sự liên kết chặt chẽ giữa lãnh tụ tối cao mới và IRGC có thể khiến chính sách của Tehran trở nên cứng rắn hơn.

Cùng quan điểm này, chuyên gia quân sự Farzin Nadimi cho rằng Iran nhiều khả năng sẽ tăng cường chiến lược răn đe quân sự, đặc biệt trong lĩnh vực phát triển tên lửa và hệ thống phòng thủ nhằm đối phó với các mối đe dọa từ Israel và Mỹ.

Tại Trung Đông, phản ứng của các quốc gia Arập đối với sự kiện Iran có lãnh tụ mới khá thận trọng. Một số nước vùng Vịnh lo ngại sự xuất hiện của ông Mojtaba Khamenei có thể củng cố đường lối cứng rắn của Tehran trong khu vực.

Theo nhiều nhà phân tích, Iran nhiều khả năng sẽ tiếp tục duy trì chiến lược “trục kháng chiến,” bao gồm việc duy trì ảnh hưởng tại Liban, Iraq, Syria và Yemen thông qua các lực lượng đồng minh.

Nhà nghiên cứu Karim Sadjadpour của Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế cho rằng cấu trúc quyền lực tại Tehran vẫn nằm trong tay các lực lượng bảo thủ và IRGC, vì vậy việc thay đổi lãnh đạo không đồng nghĩa với thay đổi chính sách trong ngắn hạn.

Ở châu Âu, nhà nghiên cứu Ellie Geranmayeh của Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu (ECFR) nhận định lãnh đạo mới của Iran sẽ phải đối mặt với bài toán cân bằng khó khăn: vừa thể hiện sức mạnh để răn đe các đối thủ, vừa tránh để căng thẳng leo thang thành chiến tranh toàn diện.

Theo bà, Tehran có thể tiếp tục chiến lược “xung đột dưới ngưỡng chiến tranh,” thông qua các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực.

Những lựa chọn chiến lược

Dựa trên các đánh giá của giới phân tích quốc tế, chiến lược của Iran trong giai đoạn tới có thể xoay quanh ba trụ cột chính. Thứ nhất là củng cố quyền lực nội bộ, bảo đảm sự phối hợp chặt chẽ giữa giới giáo sỹ, lực lượng an ninh và bộ máy chính quyền.

Thứ hai là duy trì “chiều sâu chiến lược” tại Trung Đông thông qua mạng lưới các lực lượng đồng minh, nhằm tạo hệ thống răn đe đối với Israel và Mỹ. Thứ ba là tăng cường năng lực răn đe chiến lược, đặc biệt trong lĩnh vực tên lửa và công nghệ quốc phòng.

Tuy nhiên, lãnh tụ tối cao mới của Iran sẽ phải đối mặt với nhiều thách thức lớn. Trước hết là môi trường an ninh khu vực ngày càng căng thẳng khi Tehran đang đối đầu trực tiếp với Mỹ và Israel, làm gia tăng nguy cơ xung đột khu vực. Bên cạnh đó là tình trạng kinh tế khó khăn do các lệnh trừng phạt quốc tế kéo dài nhiều năm.

Theo số liệu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), quy mô GDP danh nghĩa của Iran đã giảm đáng kể trong thời gian gần đây. Năm 2024, nền kinh tế Iran ước đạt khoảng 401 tỷ USD, nhưng giảm xuống khoảng 341 tỷ USD năm 2025, tương đương mức giảm gần 60 tỷ USD chỉ trong một năm.

Đồng rial mất giá mạnh, lạm phát cao và thu nhập thực tế của người dân suy giảm đã làm gia tăng bất mãn xã hội, đặc biệt trong tầng lớp thanh niên.

Theo giới phân tích, Iran dưới thời ông Mojtaba Khamenei sẽ phải xử lý đồng thời ba bài toán lớn: duy trì ổn định chính trị trong nước, vượt qua sức ép trừng phạt và cạnh tranh địa chính trị, đồng thời thúc đẩy cải cách kinh tế để cải thiện đời sống người dân.

Nhà phân tích Vali Nasr nhận định hướng đi của Iran trong giai đoạn tới sẽ phụ thuộc vào cách lãnh đạo mới xử lý hai vấn đề then chốt: ổn định nội bộ và quan hệ với phương Tây. Theo ông, Tehran có thể tiếp tục con đường đối đầu chiến lược, nhưng cũng không loại trừ khả năng tìm kiếm các cơ hội ngoại giao nếu điều đó phục vụ lợi ích lâu dài của chế độ.

Trong bối cảnh Trung Đông đang trải qua những biến động sâu sắc, quá trình chuyển giao quyền lực tại Tehran có thể trở thành yếu tố định hình cục diện khu vực trong thời gian tới.

Những lựa chọn của ban lãnh đạo mới - từ chính sách đối đầu với Mỹ và Israel cho tới chiến lược năng lượng và quan hệ với các cường quốc không chỉ ảnh hưởng tới ổn định nội bộ Iran mà còn tác động trực tiếp tới an ninh Trung Đông và thị trường dầu mỏ toàn cầu./.