Lễ hội Cốm Trung Hà là dịp để du khách đến với Bản Ba thưởng thức hương vị cốm mới, nghe tiếng chày, tiếng đuống, xem nghi thức của người Tày, hòa vào không khí chợ quê và khám phá vùng đất Chiêm Hóa.

Từ ngày 9 đến 11-10-2026, tại Làng Văn hóa du lịch Bản Ba, Ủy ban Nhân dân xã Trung Hà tổ chức Lễ hội Cốm năm 2026. Không chỉ là dịp giới thiệu sản vật được làm từ những hạt nếp đầu mùa, lễ hội còn mở ra không gian để những giá trị văn hóa lâu đời của đồng bào Tày được tái hiện, trao truyền và gắn với phát triển du lịch cộng đồng.

Đưa hạt cốm từ nếp nhà ra không gian du lịch

Trung Hà là địa bàn có đông đồng bào Tày sinh sống, trong đó sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là trồng lúa, vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống của người dân. Bởi vậy, hạt cốm không đơn thuần là một sản phẩm ẩm thực theo mùa mà còn gắn với tập quán canh tác, tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Lễ hội Cốm năm 2026 được tổ chức nhằm bảo tồn, tôn vinh những nét văn hóa truyền thống của các dân tộc trên địa bàn, trọng tâm là văn hóa dân tộc Tày. Cùng với đó, Trung Hà hướng tới quảng bá tiềm năng du lịch, giới thiệu sản phẩm đặc trưng và tạo thêm cơ hội kết nối, thu hút đầu tư vào lĩnh vực du lịch.

Trong 3 ngày diễn ra lễ hội, nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và trải nghiệm được tổ chức. Mở đầu là không gian “Chợ quê, chợ số” với khoảng 20 gian hàng giới thiệu nông sản, sản phẩm OCOP và những sản vật đặc trưng của địa phương. Đây cũng là nơi du khách có thể trực tiếp tìm hiểu, trải nghiệm các công đoạn làm cốm theo phương thức truyền thống.

Không gian lễ hội không chỉ dừng ở việc trưng bày sản phẩm. Người dân và du khách có thể tham gia các hoạt động trải nghiệm gắn với đời sống sản xuất nông nghiệp, qua đó hiểu hơn về hành trình từ cây lúa trên đồng ruộng đến hạt cốm trên mâm lễ và trong bữa ăn của mỗi gia đình.

Ngày khai mạc còn diễn ra Hội thi trình diễn trang phục dân tộc và chương trình nghệ thuật “Sắc màu Trung Hà”. Những hoạt động này góp phần tạo nên bức tranh văn hóa đa dạng, trong đó trang phục, âm nhạc, nghệ thuật trình diễn và sản vật địa phương cùng hiện diện trong một không gian chung.

Điểm nhấn của lễ hội diễn ra ngày 10-10 với Nghi lễ cúng tạ ơn, Lễ khai mạc, khánh thành các công trình tại Làng Văn hóa du lịch Bản Ba và Hội thi giã cốm. Đây là hoạt động được chờ đợi bởi giã cốm không chỉ là một công đoạn chế biến thực phẩm mà còn là phần quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của người Tày.

Tiếng chày, tiếng đuống trong hội thi vì thế không chỉ tạo không khí rộn ràng cho ngày hội. Đằng sau những nhịp giã là câu chuyện về mùa màng, về lòng biết ơn đối với đất trời, thần linh và tổ tiên, đồng thời thể hiện tinh thần đoàn kết của cộng đồng làng bản.

Cùng với các nghi lễ và hội thi, Trung Hà tổ chức chuỗi hoạt động giao lưu văn hóa, thể thao, trò chơi dân gian. Du khách có thể tham gia các tour trải nghiệm như trekking Thác Bản Ba, trải nghiệm gặt lúa, chụp ảnh tại các điểm danh thắng và khám phá đời sống của người dân địa phương.

Cách tổ chức này cho thấy lễ hội đang được đặt trong một không gian rộng hơn, nơi văn hóa không chỉ để xem mà còn để trải nghiệm. Một hạt cốm, một điệu múa, bộ trang phục hay tiếng chày giã cốm đều có thể trở thành một phần của sản phẩm du lịch nếu được tổ chức bài bản và giữ được bản sắc.

Tiếng chày giã cốm và ký ức mùa màng của người Tày

Với người Tày ở Tuyên Quang, lễ hội giã cốm có nguồn gốc gắn chặt với nền sản xuất lúa nước. Trong quan niệm truyền thống, vạn vật đều có linh hồn, mỗi loại cây đều có vị thần trú ngụ, trong đó “thần lúa” có vị trí đặc biệt. Sau mỗi mùa lúa chín, lễ hội được tổ chức như một nghi lễ tạ ơn trời đất, thần linh, thần lúa và tổ tiên đã phù hộ cho bản làng có một mùa màng tốt tươi, cuộc sống no ấm.

Lễ hội giã cốm cũng được xem như nghi lễ khép lại một năm gieo trồng, đồng thời là lễ mừng lúa mới, mừng trăng và dịp để cộng đồng gặp gỡ, giao lưu. Theo truyền thống, lễ hội thường được tổ chức vào khoảng tháng 8, tháng 9 âm lịch, thời điểm lúa nếp bắt đầu chắc hạt. Ngày tổ chức có thể được lựa chọn theo ngày lành do thầy Then, thầy cúng xem.

Từ những hạt nếp cái hoa vàng, người dân có thể chế biến thành nhiều món ăn. Cốm tươi ăn cùng chuối chín, nấu cháo, rang lên cho giòn hoặc đồ thành xôi. Mỗi món ăn mang một cách thưởng thức riêng nhưng đều giữ được mùi thơm đặc trưng của lúa nếp.

Những năm gần đây, lễ hội giã cốm được phục hồi tại một số địa phương của Tuyên Quang. Tuy nhiên, việc bảo tồn không phải lúc nào cũng thuận lợi. Một số nghi thức truyền thống không còn được duy trì đầy đủ; số lượng người am hiểu và có khả năng thực hành các nghi lễ, đặc biệt là đội ngũ thầy cúng, ngày càng ít.

Việc phục dựng lễ hội tạo thêm một hoạt động phục vụ du lịch và là cách giữ lại những thành tố văn hóa đang đứng trước nguy cơ mai một. Việc Lễ hội giã cốm của người Tày Chiêm Hóa được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia càng đặt ra yêu cầu phải tiếp tục bảo vệ, trao truyền và phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại.

Năm 2025, xã Trung Hà đã tổ chức Lễ đón nhận Quyết định chứng nhận Lễ hội giã cốm của người Tày Chiêm Hóa được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đồng thời tổ chức Ngày hội văn hóa các dân tộc xã Trung Hà. Đây được xem là dấu mốc quan trọng đối với địa phương trong hành trình đưa một sinh hoạt văn hóa truyền thống trở thành sản phẩm văn hóa, du lịch đặc trưng.

Năm 2026, tiếng chày giã cốm tiếp tục vang lên trong Lễ hội Cốm Trung Hà. Nhưng ý nghĩa của lễ hội không chỉ nằm ở một cuộc thi hay một màn trình diễn. Đó là cơ hội để thế hệ trẻ nhìn thấy một phần đời sống của cha ông, để người dân có thêm động lực giữ nghề, giữ lễ hội và để du khách hiểu rằng phía sau một thức quà mùa thu là cả một hệ thống phong tục, tín ngưỡng và ký ức cộng đồng.

​Khi lễ hội được kết nối với trải nghiệm gặt lúa, làm cốm, khám phá Thác Bản Ba, lưu trú homestay, thưởng thức ẩm thực và mua nông sản địa phương, giá trị của di sản có thể được chuyển hóa thành sinh kế. Người dân không chỉ là chủ thể thực hành văn hóa mà còn trở thành người trực tiếp hưởng lợi từ những giá trị do chính cộng đồng gìn giữ.

Đó cũng là hướng đi mà Trung Hà đang hướng tới, biến lễ hội thành điểm hẹn văn hóa, biến hạt cốm thành sản phẩm đặc trưng và biến những giá trị truyền thống thành nguồn lực cho phát triển du lịch bền vững.

Từ ngày 9-11/10, Lễ hội Cốm Trung Hà 2026 sẽ là dịp để du khách đến với Bản Ba không chỉ thưởng thức hương vị cốm mới mà còn nghe tiếng chày, tiếng đuống, xem những nghi thức của người Tày, hòa vào không khí chợ quê và khám phá cảnh sắc vùng đất Chiêm Hóa. Trong không gian ấy, một mùa cốm mới cũng trở thành dịp để những ký ức văn hóa cũ được đánh thức và tiếp tục trao truyền./.