Trong bối cảnh nhiều làng nghề truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một, câu chuyện về sự hồi sinh của nghệ thuật Pháp lam - kỹ nghệ tráng men trên cốt đồng mở ra một hướng đi mới đầy triển vọng.

Trong bối cảnh nhiều làng nghề truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một, câu chuyện về sự hồi sinh của nghệ thuật Pháp lam – kỹ nghệ tráng men trên cốt đồng từng đạt đến đỉnh cao dưới triều Nguyễn – đang mở ra một hướng đi mới đầy triển vọng. Không chỉ dừng lại ở việc phục dựng kỹ thuật trong các xưởng nghiên cứu, Pháp lam đang từng bước bước ra thị trường, trở thành một sản phẩm văn hóa có tính thương mại, qua đó tạo sinh kế bền vững cho người làm nghề.

Từ “tư liệu khô khan” đến hơi thở thời đại

Lịch sử ghi nhận, mùa đông năm Đinh Hợi (1827), vua Minh Mạng cho lập Pháp lam tượng cục tại kinh đô Huế. Trải qua các triều đại, Pháp lam hiện diện trên kiến trúc cung đình, đồ tế tự và vật dụng quý. Tuy nhiên, trước những biến động của thời cuộc, phần lớn bí quyết pha men và nung đốt đã bị thất truyền. Di sản này đứng trước nguy cơ chỉ còn là những hiện vật im lìm trong bảo tàng. Việc phục dựng thành công ba kỹ thuật nền tảng (Họa Pháp lam, Kháp ti Pháp lam, Tạm thai Pháp lam) của nghệ nhân Trương Thanh Tùng là một nỗ lực đáng ghi nhận, nhưng nếu chỉ dừng ở đó, di sản vẫn khó thoát khỏi số phận “đóng băng”.

Trả lời phỏng vấn phóng viên báo Điện tử VietnamPlus, nghệ nhân Trương Thanh Tùng – người đã dành hơn 6 năm tự nghiên cứu và phát triển kỹ thuật “men mài” độc bản đã có cuộc chia sẻ xung quanh việc làm thế nào để di sản này không còn là những dòng tư liệu khô khan trong sách? Khi nghệ thuật Pháp lam được tiếp cận bằng sự tử tế và lòng kiên trì, nó sẽ không mất đi tính nguyên bản, mà ngược lại, sẽ có thêm hơi thở của thời đại, sẵn sàng để lan tỏa không chỉ trong nước mà còn vươn ra thế giới.”

Câu hỏi của nghệ nhân cũng chính là bài toán đang tìm lời giải: Làm sao để di sản tự nuôi sống mình?

Kinh tế di sản – “Phao cứu sinh” cho nghề truyền thống

Chìa khóa nằm ở việc chuyển hóa giá trị văn hóa thành giá trị kinh tế. Tại sự kiện lần này, không gian trưng bày vào tháng 11/2026 tại sảnh trước nhà hàng Saigon Café không chỉ giới thiệu các tác phẩm Pháp lam đương đại mà còn trưng bày những tặng phẩm thủ công tinh tuyển do Bách Tác Space và Lam Sắc tuyển chọn. Những chiếc đèn, đồ lưu niệm mang họa tiết Pháp lam đã cho thấy sự thích ứng linh hoạt của di sản trong đời sống hiện đại.

Người sáng lập Bách Tác Space – tổ hợp không gian thủ công kết nối các nghệ nhân trên khắp cả nước, Ông Anh Du nhấn mạnh: “Bảo tồn không thể chỉ là câu chuyện của lòng đam mê. Chúng tôi đóng vai trò cầu nối, giúp các tác phẩm Pháp lam tiếp cận khách hàng thông qua các kênh phân phối hiện đại. Chỉ khi sản phẩm bán được, người nghệ nhân mới có thu nhập để tái đầu tư vào nghiên cứu và sáng tạo. Đây là con đường bền vững nhất để chống lại sự mai một.”

Sự tham gia của một thương hiệu khách sạn quốc tế như Sheraton Saigon Grand Opera Hotel càng khẳng định xu hướng tất yếu: Di sản cần bước ra khỏi không gian bảo tàng để gặp gỡ công chúng, đặc biệt là du khách quốc tế và giới trẻ.

Ông Julian Wong, Tổng Giám đốc Sheraton Saigon Grand Opera Hotel, chia sẻ: “Sảnh khách sạn từ lâu đã là nơi thành phố gặp gỡ thế giới. Chúng tôi tin rằng di sản sẽ tiếp tục sống khi được chạm vào, được trải nghiệm và được kể lại. Việc kết hợp trưng bày và thực hành không chỉ quảng bá văn hóa mà còn tạo ra một không gian tiêu dùng văn hóa, nơi khách hàng sẵn sàng chi trả cho những giá trị tinh thần.”

Bài học chính sách từ mô hình thực tiễn

Điểm sáng của chương trình nằm ở chuỗi lớp thực hành chế tác Pháp lam miễn phí. Người tham gia được tự tay chọn họa tiết, phối màu men và hoàn thiện sản phẩm dưới sự hướng dẫn trực tiếp của nghệ nhân. Đây chính là cơ hội để mỗi người “trở thành một nghệ nhân Pháp Lam thực thụ và mang về nhà tác phẩm của chính mình”.

Xét dưới góc độ chính sách cuộc sống, mô hình này gợi mở 3 bài học quan trọng. Thứ nhất, cần đa dạng hóa nguồn lực bảo tồn, không chỉ dựa vào ngân sách nhà nước mà còn huy động sự tham gia của doanh nghiệp và cộng đồng.

Thứ hai, chính sách cần khuyến khích các sáng kiến thương mại hóa sản phẩm thủ công, tạo hành lang pháp lý thuận lợi cho các mô hình hợp tác công tư trong lĩnh vực văn hóa. Thứ ba, việc lan tỏa nhận thức thông qua trải nghiệm trực tiếp là cách bền vững nhất để tạo ra lớp công chúng mới – những người vừa là khách hàng, vừa là đại sứ văn hóa.

Sự kiện diễn ra từ ngày 13 - 16/11 năm 2026 tại Sheraton Saigon Grand Opera Hotel, phối hợp cùng Bách Tác Space và nghệ nhân Trương Thanh Tùng, là minh chứng sinh động cho mối quan hệ cộng sinh giữa chính sách bảo tồn, nỗ lực cá nhân và sức mạnh của thị trường.

Đây không chỉ là một hoạt động chào mừng Ngày Văn hoá Việt Nam, 24/11 mà còn là thử nghiệm thực tiễn cho thấy khi di sản được đặt đúng chỗ, được kết nối với thị trường và được trao cơ hội để tự khẳng định giá trị, nó sẽ không lụi tàn. Pháp lam hôm nay không còn là ký ức xa xôi của cung đình Huế, mà đang trở thành một phần của nhịp sống đương đại – nơi quá khứ và hiện tại cùng cất lên tiếng nói, và nơi chính sách bảo tồn thực sự đi vào cuộc sống./.