Đầu tư công hiệu quả và đồng bộ là những giải pháp then chốt để thúc đẩy tăng trưởng tăng trưởng kinh tế hai con số và phát triển bền vững trong giai đoạn mới.

Mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số của Việt Nam đòi hỏi từng đồng vốn đầu tư công phải được sử dụng hiệu quả và tạo sức lan tỏa cho nền kinh tế.

Theo Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và Kết luận số 18-KL/TW của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIV, phát triển đồng bộ, hiện đại hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế-xã hội là một trong ba đột phá chiến lược và là nhiệm vụ trọng tâm của giai đoạn 2026-2030. Với quy mô khoảng 8,22 triệu tỷ đồng, kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn này không chỉ đặt ra yêu cầu về giải ngân mà còn là bài toán hiệu quả, đòi hỏi phải đo đếm được giá trị kinh tế-xã hội cụ thể mà mỗi dự án tạo ra.

Trong bối cảnh đó, vai trò của Kiểm toán Nhà nước nhằm bảo đảm hiệu quả đầu tư công và tạo động lực cho tăng trưởng là rất quan trọng.

Nhận diện điểm nghẽn và yêu cầu thực tiễn

Tại tọa đàm “Kiểm toán Nhà nước đồng hành nâng cao hiệu quả đầu tư công,” ngày 10/7, ông Lại Xuân Nghị, Phó Kiểm toán trưởng Kiểm toán Nhà nước chuyên ngành IV, cho rằng để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng ở mức hai con số, đất nước đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, từ các cơ quan Nhà nước ở tất cả các cấp đến người dân và cộng đồng doanh nghiệp.

Ông cũng nhấn mạnh tăng trưởng phải thực chất và bền vững, thể hiện qua việc đời sống và thu nhập của người dân được nâng lên. Thời gian qua, các nghị quyết phát triển vùng của Bộ Chính trị ban hành giai đoạn 2021-2022 và sau đó là Nghị quyết số 57 về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã định hướng phát triển đồng bộ, tạo ra những động lực tăng trưởng mới dựa trên việc nâng cao năng suất và hiệu suất tổng hợp của nền kinh tế.

Về đầu tư công, bên cạnh những kết quả tốt đã đạt được tương ứng với tiềm lực của đất nước, hoạt động kiểm toán thời gian qua đã chỉ ra một số tồn tại, bất cập trong quá trình triển khai các dự án. Theo khách quan, do khối lượng công việc khổng lồ được triển khai trong thời gian ngắn, việc xuất hiện bất cập về cơ chế, chính sách và tiêu chuẩn kỹ thuật là điều khó tránh khỏi.

Về chủ quan, ông Lại Xuân Nghị chỉ ra công tác giải phóng mặt bằng gặp nhiều khó khăn do thông tin, dữ liệu đất đai còn hạn chế trong quá trình chuyển đổi mô hình từ làng xã lên đô thị hiện đại.

Thêm vào đó, công tác chuẩn bị đầu tư đối với một số dự án nhỏ còn thiếu kinh nghiệm, trình độ chuyên môn ở các cấp cơ sở chưa đồng đều dẫn đến việc thẩm định, đánh giá chưa chính xác. Ngoài ra, việc một bộ phận cán bộ chưa thực hiện đầy đủ trách nhiệm cùng những biến động về nguồn vật liệu xây dựng cũng ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ và hiệu quả của các dự án.

Bất cập trong phân cấp quản lý dự án đầu tư gắn với phân cấp quản lý Nhà nước trước đây cũng dẫn đến tình trạng dự án bị chia nhỏ, thiếu liên kết. Việc cùng một loại dự án nhưng do các đầu mối khác nhau quản lý đã dẫn đến thiếu đồng bộ trong lựa chọn công nghệ cũng như trong tổ chức thực hiện đầu tư.

Bổ sung về vấn đề này, tiến sỹ Nguyễn Đức Kiên-nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, nguyên Tổ trưởng Tổ Tư vấn Kinh tế của Thủ tướng Chính phủ, cho biết các báo cáo kiểm toán trình Quốc hội đã chỉ ra tình trạng thiếu sự kết nối trong quá trình triển khai các dự án trên cùng một địa bàn. Dù việc chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã tháo gỡ vướng mắc giữa các huyện, nhưng bài toán phối hợp Trung ương-địa phương vẫn chưa được giải quyết triệt để.

Mâu thuẫn giữa quy hoạch và nguồn vốn thực hiện cũng được tiến sỹ Nguyễn Đức Kiên làm rõ vấn đề vật liệu xây dựng cũng đã được nhận diện là vấn đề nóng từ giai đoạn 2014-2015 khi triển khai tuyến cao tốc Bắc-Nam phía Đông. Tuy nhiên, trong suốt thời gian đó, chủ yếu tập trung sửa Luật Khoáng sản và Luật Tổ chức chính quyền địa phương nên chưa xử lý được triệt để vấn đề này. Đến tháng 4/2021, Thủ tướng Chính phủ đã phải ký một quyết định khẩn cấp, yêu cầu tất cả các mỏ vật liệu tại những địa phương có công trình trọng điểm quốc gia đi qua phải ưu tiên cung ứng cho các công trình này, sau đó mới được cung ứng cho các công trình của địa phương.

“Qua đó có thể thấy, ngay từ nhiệm kỳ đầu tiên của Chính phủ và Quốc hội khóa XIV đã nhận diện được vấn đề và đã có những chỉ đạo rất quyết liệt. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân nên đến nay đề này vẫn chưa xử lý được triệt để,” ông Kiên chia sẻ.

Chuyển dịch tư duy kiểm toán phát triển

Trước những yêu cầu phát triển mới, công tác xây dựng Bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả dự án đầu tư đang được Lãnh đạo Kiểm toán Nhà nước và Tổng Kiểm toán Nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa đặc biệt quan tâm, chỉ đạo thường xuyên nhằm tạo chuyển biến mạnh mẽ trong toàn ngành. Hiện nay, Kiểm toán Nhà nước đang giao Kiểm toán Nhà nước chuyên ngành IV xây dựng bộ tiêu chí này dựa trên nguyên tắc tuân thủ Hiến pháp và Luật Kiểm toán Nhà nước, bảo đảm tính độc lập, minh bạch, công bằng và khách quan.

Bộ tiêu chí được xây dựng chuyên sâu theo từng lĩnh vực và đặc thù của từng dự án. Ông Nghị cho biết đối với mỗi tiêu chí, Kiểm toán Nhà nước sẽ giao cho các đơn vị chuyên sâu để xây dựng theo từng tiêu chí cụ thể. Bởi, mỗi dự án đầu tư sẽ có một mục đích đầu tư và việc đánh giá hiệu quả đầu tư gắn với mục đích đó cũng khác nhau.

Theo phương án triển khai, Kiểm toán Nhà nước chỉ ban hành một khung tiêu chí chung ở cấp độ 1 và cấp độ 2. Sau đó, các đoàn kiểm toán sẽ xây dựng khung tiêu chí chi tiết cho từng cuộc kiểm toán và trình Kiểm toán trưởng phê duyệt trước khi áp dụng nhằm bảo đảm tính chính xác và phù hợp thực tế.

Trao đổi thêm tại tọa đàm, tiến sỹ Nguyễn Đức Kiên nhấn mạnh việc đổi mới tư duy kiểm toán đối với đầu tư công trong giai đoạn 2026-2030 đòi hỏi phải nhìn nhận vai trò của dòng vốn Nhà nước theo hướng chuyển từ "dẫn dắt" sang "thu hút" đầu tư tư nhân. Đầu tư công cần mở đường để thu hút mạnh mẽ hơn nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và vốn từ khu vực tư nhân, phù hợp với định hướng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng như tinh thần Nghị quyết số 10-NQ/TW và Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị.

“Khi đó, tiêu chí kiểm toán chất lượng không chỉ dừng lại ở tổng mức đầu tư của dự án là bao nhiêu, mà quan trọng hơn là đánh giá khả năng một đồng vốn Nhà nước bỏ ra có thể thu hút được ba đồng, năm đồng hay tám đồng vốn từ các thành phần kinh tế khác để cùng thúc đẩy sự phát triển của đất nước,” ông Nguyễn Đức Kiên nói./.