Việt Nam được đánh giá là một trong những nước có nguồn tài nguyên dược liệu đa dạng, được xếp hàng thứ 3 trên thế giới khi sở hữu hơn 5.117 loài cây thuốc và nấm, 408 động vật... dùng làm thuốc.

Phát huy thế mạnh trong y học cổ truyền không chỉ góp phần gìn giữ tinh hoa của nền y học dân tộc mà còn là giải pháp thiết thực nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe nhân dân trong giai đoạn hiện nay. Qua đó, từng bước khẳng định vai trò của y học cổ truyền, đẩy mạnh hơn nữa giá trị dược liệu, kho dược liệu của Việt Nam trong hệ thống y tế cơ sở, đáp ứng tốt hơn nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng đa dạng của người dân.

Phó giáo sư Nguyễn Tuấn Hưng - Viện trưởng Viện Đông Y Việt Nam nhấn mạnh thông tin trên tại Hội thảo phát triển dược liệu sạch, khởi nguồn giá trị y học cổ truyền từ nông nghiệp bền vững, do Viện Đông Y Việt Nam tổ chức chiều 4/9 tại Hà Nội.

Tiềm năng đa dạng sinh học vượt trội

Theo Phó giáo sư Nguyễn Tuấn Hưng, Việt Nam được đánh giá là một trong những nước có nguồn tài nguyên dược liệu đa dạng, phong phú, được xếp hàng thứ 3 trên thế giới khi sở hữu hơn 5.117 loài cây thuốc và nấm, 408 động vật, 52 loài tảo biển và 75 loại khoáng vật dùng làm thuốc. Đây được xem là nguồn tài nguyên quý, là lợi thế đặc biệt quan trọng để phát triển y học cổ truyền, công nghiệp dược và kinh tế sinh học của đất nước.

Đặc biệt, Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị đã nêu rõ cần xác định đúng vị thế, vai trò của y tế dự phòng, y tế cơ sở, y học cổ truyền trong chăm sóc sức khỏe nhân dân; phát huy tiềm năng và thế mạnh của y học cổ truyền; tăng cường quản lý nhà nước, nâng cao năng lực của hệ thống y học cổ truyền; kết hợp y học cổ truyền và y học hiện đại trong đào tạo nhân lực, phòng bệnh và khám bệnh, chữa bệnh…

Do đó, ngành dược liệu Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt chuyển dịch từ khai thác tự phát, quy mô manh mún sang chuẩn hoá quy trình sản xuất, công nghệ cao và liên kết chuỗi giá trị.

Dược sỹ Ngô Mạnh Trí - Cố vấn Viện Đông Y Việt Nam cho hay, theo Tổ chức Y tế Thế giới, 80% dân số ở các nước đang phát triển có nhu cầu sử dụng thuốc từ thảo dược. Doanh thu dược liệu trên toàn thế giới ước tính 80 tỷ USD. Trong khi đó, xu hướng đẩy mạnh nghiên cứu bào chế và sản xuất thuốc từ dược liệu ngày càng tăng. Việt Nam hàng năm nhu cầu sử dụng khoảng 60-80.000 tấn dược liệu/1 năm.

Tại Việt Nam, tổng diện tích có thể để canh tác và phát triển dược liệu khoảng 350.000 ha, gồm hơn 220.000 ha đất lâm nghiệp/dưới tán rừng và hơn 130.000 ha đất nông nghiệp. Diện tích cây dược liệu gần 59.000 ha, đã quản lý 107 giống thuộc 58 loài được công bố lưu hành.

Dù có tiềm năng đa dạng sinh học vượt trội, theo ông Trí, công tác phát triển dược liệu vẫn phải đối mặt với nhiều hạn chế và thách thức hiện nay như việc khai thác quá mức và thiếu kiểm soát khiến nhiều nguồn gene dược liệu quý bị suy kiệt. Việc thu hái dược liệu tự nhiên vẫn diễn ra tình trạng tận diệt, không có bảo vệ tái sinh.

Bởi thực tế hiện nay, nhiều vùng trồng dược liệu chưa đồng bộ, vẫn còn manh mún, nhỏ lẻ, khó áp dụng công nghệ cao, chưa tạo ra được chuỗi giá trị khép kín. Bên cạnh đó, năng lực cạnh tranh của sản phẩm dược liệu Việt Nam trên thị trường quốc tế chưa tương xứng với tiềm năng. Vùng trồng tập trung đạt chuẩn GACP-WHO còn ít, thiếu sự liên kết chặt chẽ theo mô hình 4 nhà: Nhà nước nhà khoa học, nhà doanh nghiệp, nhà nông do thiếu liên kết hoặc liên kết lỏng lẻo dễ xảy ra rủi ro.

Đáng lưu ý khi Việt Nam vẫn phải nhập khẩu lượng lớn dược liệu và nguồn cung trong nước mới đáp ứng được 25-30%, trong khi nhiều sản phẩm trong nước chủ yếu sản xuất thô, chỉ qua sơ chế đơn giản nên giá trị gia tăng thấp.

Ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và công nghệ sinh học

Phó giáo sư Nguyễn Tuấn Hưng phân tích: “Hiện nay còn nhiều bất cập trong vấn đề nuôi trồng, sản xuất dược liệu và việc đảm bảo đầu vào, đầu ra còn nhiều khó khăn. Có những hợp tác xã trồng hàng 100, vài trăm tấn dược liệu thu hái xong nhưng không bán được khi không có đầu ra, để thành cỏ…”

Tại Hội thảo, các chuyên gia trao đổi thảo luận những nội dung về thực trạng của dược liệu của Việt Nam, những kết quả đạt được và các vướng mắc bất cập khi thu hái, nuôi trồng dược liệu.

Thạc sỹ Hoàng Thị Yến - Giảng viên Khoa Dược, Trường đại học Đông Đô cho biết sự liên kết nghiên cứu khoa học với phát triển dược liệu vẫn còn nhiều khoảng trống. Thực tế cho thấy, nhiều nơi trồng dược liệu chủ yếu dưới hình thức canh tác tự phát bằng kinh nghiệm và thiếu các quy trình chuẩn hóa; thiếu vốn để đầu tư dài hạn.

Vì vậy, khoa học chính là chiếc chìa khóa để nâng tầm giá trị dược liệu khi góp phần bảo tồn gene và giống chuẩn. Các nghiên cứu khoa học sẽ chọn tạo giống dược liệu có hàm lượng hoạt chất cao, thích ứng với biến đổi khí hậu. Bên cạnh đó, các nghiên cứu tiền lâm sàng/lâm sàng sẽ chứng minh khoa học về độ an toàn và hiệu quả dược lý.

Dược sỹ Ngô Mạnh Trí nhấn mạnh đến các giải pháp để phát huy các tiềm năng của dược liệu Việt Nam như tiếp tục bảo tồn, lưu giữ cao nhất nguồn gene dược liệu quý hiếm, đặc hữu có nguy cơ tuyệt chủng, đảm bảo 80-90% nguồn giống dược liệu đưa vào sản xuất đạt tiêu chuẩn chất lượng. Việc ứng dụng công nghệ sinh học trong chọn tạo, nhân giống sạch bệnh, đảm bảo năng lượng sinh học và hàm lượng hoạt chất cao.

“Đặc biệt, cần sự chung sức của bốn nhà, trong đó doanh nghiệp đóng vai trò chủ đạo trong việc kết nối nhà khoa học, hỗ trợ người trồng cây dược liệu, tổ chức tập huấn kỹ thuật trồng và chế biến dược liệu cho người dân tham gia trồng dược liệu. Bên cạnh đó là cần kiểm soát chặt chẽ việc nhập khẩu dược liệu, cần có giải pháp kiểm soát chặt chẽ việc nhập khẩu dược liệu không rõ nguồn gốc trong phục vụ sản xuất, nhập khẩu theo con đường tiểu ngạch,” ông Trí phân tích.

Theo định hướng của Bộ Y tế, thời gian tới ngành y tế sẽ tập trung hoàn thiện thể chế, cơ chế, chính sách và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến lĩnh vực dược liệu theo hướng đồng bộ, thống nhất, trọng tâm là Luật Y dược cổ truyền; Xây dựng các tiêu chuẩn quốc gia cho dược liệu, vị thuốc cổ truyền và đẩy mạnh thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển vùng dược liệu quý.

Đặc biệt, ngành y tế đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và công nghệ sinh học trong nuôi trồng, chế biến và truy xuất nguồn gốc; Thúc đẩy chuyển giao kỹ thuật nuôi trồng, sơ chế, bảo quản hiện đại và thu hút doanh nghiệp chủ lực dẫn dắt chuỗi cung ứng.

Đây cũng là một trong những nội dung nằm trong chiến lược đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia áp dụng trong ngành y tế theo tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về “Đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.”

Việc triển khai Nghị quyết 57 đối với ngành Y tế được kỳ vọng sẽ tạo ra những chuyển biến tích cực, toàn diện, góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe nhân dân và thúc đẩy nhanh tiến trình xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về y tế, xây dựng hệ thống y tế hiện đại, hiệu quả, thân thiện và ngày càng phục vụ người dân tốt hơn./.