Thành phố Hồ Chí Minh đã chuyển mình từ một đô thị trung tâm sang một siêu đô thị tích hợp đầy đủ các cấu phần: sản xuất công nghiệp-logistics hàng không/hàng hải-dịch vụ tài chính quốc tế.

Trong không gian phát triển của Thành phố Hồ Chí Minh, mô hình khu thương mại tự do (FTZ) được xem là một trong những động lực tăng trưởng mới, góp phần tái định vị thành phố trở thành trung tâm logistics tích hợp, có sức cạnh tranh trong khu vực. Tuy nhiên, việc hình thành và vận hành các khu thương mại tự do đặt ra yêu cầu cấp thiết về kết nối hạ tầng, thể chế và cơ chế phối hợp liên vùng.

Đây là nội dung của Hội thảo “Kết nối liên vùng - Động lực phát triển khu thương mại tự do Thành phố Hồ Chí Minh," do Sở Công Thương Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp với Ban Quản lý các khu chế xuất và công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh và Báo Tuổi trẻ tổ chức ngày 27/1 tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Phát biểu tại hội thảo, ông Vũ Chí Kiên, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển Thành phố Hồ Chí Minh, cho biết sự hợp nhất 3 địa phương không chỉ là sự thay đổi địa giới mà là sự ra đời của một siêu vùng đô thị-công nghiệp-logistics trước cơ hội lịch sử để trở thành trung tâm logistics hàng đầu khu vực.

Thành phố Hồ Chí Minh đã chuyển mình từ một đô thị trung tâm sang một siêu đô thị tích hợp đầy đủ các cấu phần: sản xuất công nghiệp-logistics hàng không/hàng hải-dịch vụ tài chính quốc tế. Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ không chỉ đóng vai trò là một khu phi thuế quan đơn thuần, mà là hạt nhân lan tỏa định hình lại toàn bộ chuỗi giá trị liên vùng.

Lợi thế cảng nước sâu, khả năng tiếp nhận tàu trọng tải lớn và kết nối trực tiếp với các tuyến hàng hải quốc tế giúp Cái Mép Hạ trở thành điểm tựa để thành phố nâng cấp vai trò trong chuỗi logistics khu vực Đông Nam Á. Tuy nhiên, không nên xem xét FTZ Cái Mép Hạ như một thực thể độc lập, mà phải nhìn nhận sự cộng hưởng giữa FTZ Cái Mép Hạ và FTZ Đồng Nai (gắn liền với khu vực sân bay Long Thành), coi đây là điểm mấu chốt mang tính đột phá để thúc đẩy sự phát triển của Thành phố Hồ Chí Minh và cả vùng.

"FTZ Cái Mép Hạ được xác định là "cửa ngõ hàng hải," trong khi khu vực Đồng Nai đóng vai trò "cửa ngõ hàng không" sản xuất công nghệ cao và logistics hàng không. Hàng hóa từ các trung tâm sản xuất tại Bình Dương và Đồng Nai có thể được chế biến sâu, đóng gói, kiểm định trước khi đưa về FTZ Cái Mép Hạ để xuất khẩu. Ngược lại, nguyên liệu nhập khẩu qua cảng biển sẽ trở thành đầu vào trực tiếp cho các nhà máy trong vùng," ông Vũ Chí Kiên, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển Thành phố Hồ Chí Minh cho biết.

Cách tiếp cận này giúp tối ưu hóa chi phí logistics, rút ngắn thời gian lưu thông hàng hóa, đồng thời khai thác hiệu quả cả cảng biển nước sâu lẫn sân bay quốc tế Long Thành - hai hạ tầng chiến lược của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

Nhấn mạnh về vai trò của hạ tầng giao thông trong kết nối vùng, Tiến sỹ Đỗ Thiên Anh Tuấn, Giảng viên Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright cho rằng phát triển hệ thống hạ tầng giao thông là bài toán tổ chức lại không gian kinh tế vùng, tái cấu trúc chuỗi giá trị quốc gia, tìm kiếm và phát huy các mô hình thể chế đột phá mới như IFC, FTZ.

Khi FTZ được đặt trong một cấu trúc kết nối đồng bộ và liên thông, giao thông sẽ trở thành hạ tầng tổ chức lại không gian kinh tế. Chính trong cấu trúc đó, FTZ mới có thể phát huy vai trò như một thiết chế tạo đột phá, góp phần nâng cấp chuỗi giá trị, cải thiện năng suất và củng cố năng lực cạnh tranh của Thành phố Hồ Chí Minh, khu vực cũng như của nền kinh tế quốc gia.

Từ góc nhìn đó, Tiến sỹ Đỗ Thiên Anh Tuấn cho rằng Thủ Thiêm, Long Thành và Cái Mép không phải là ba điểm phát triển riêng lẻ mà là ba cực chức năng được hình thành thông qua những quyết định đầu tư hạ tầng mang tính chiến lược của Nhà nước. Mỗi cực đảm nhiệm một vai trò khác nhau nhưng bổ trợ lẫn nhau trong một tầm nhìn thống nhất về tổ chức không gian kinh tế vùng Đông Nam Bộ.

Thủ Thiêm được định vị là trung tâm kinh tế, dịch vụ và tài chính, tập trung các giao dịch vốn, cung cấp dịch vụ tài chính, fintech và các dịch vụ giá trị gia tăng cao. Long Thành giữ vai trò cửa ngõ hàng không quốc tế và trung tâm logistics hàng không, kết nối với mạng lưới nhân lực, công nghệ và thị trường toàn cầu.

Trong khi đó, Cái Mép-Thị Vải là cụm cảng nước sâu hiếm hoi trong khu vực có khả năng tiếp nhận tàu trọng tải lớn trên 200.000 tấn, gắn với FTZ Cái Mép Hạ và dòng luân chuyển hàng hóa quy mô lớn với chi phí thấp.

“Nếu được kết nối một cách chiến lược, đồng bộ và thông suốt, Thủ Thiêm-Long Thành-Cái Mép có thể hợp thành một cấu trúc kinh tế tích hợp, gắn kết tài chính, hàng không, cảng biển và FTZ theo mô hình “Fin-Sea-Air."

Trong cấu trúc đó, chuỗi giá trị của vùng Thành phố Hồ Chí Minh được nâng cấp, năng lực cạnh tranh được củng cố và vai trò động lực của vùng đối với tăng trưởng quốc gia mới được phát huy đầy đủ," Tiến sỹ Đỗ Thiên Anh Tuấn, Giảng viên trường Chính sách công và Quản lý Fulbright phân tích.

Để giải bài toán này, điều còn thiếu chính là một “nhạc trưởng” đủ thẩm quyền và năng lực điều phối, có động lực và năng lực để nhìn nhận toàn bộ mạng lưới giao thông như một chỉnh thể, có cấu trúc thống nhất, trong đó đường bộ, đường sắt, đường thủy, cảng biển và sân bay không phải hoạt động như những đường thẳng song song không gặp nhau mà phải được kết nối, phân vai trò và bổ trợ chặt chẽ cho nhau.

Từ góc nhìn quản lý, ông Lê Văn Danh, Phó Giám đốc Sở Công Thương Thành phố Hồ Chí Minh, cho biết hiện nay thành phố đang tập trung phát triển hạ tầng giao thông đồng bộ, đa phương thức: đường sắt, đường bộ, hàng không sẽ giúp cho các tỉnh trong vùng Đông Nam bộ phát triển công nghiệp, các loại hình dịch vụ, logistics và cảng biển. Trong bối cảnh đó, việc phát triển khu thương mại tự do sẽ là động lực tăng trưởng không chỉ cho thành phố, mà còn khơi thông dòng chảy hàng hóa của toàn khu vực.

“Hiện nay, Thành phố Hồ Chí Minh đã hình thành 2 động lực tăng trưởng lớn: Khu thương mại tự do gắn với cảng biển tại Cái Mép Hạ và Trung tâm Tài chính quốc tế. Hai động lực này sẽ bổ trợ cho nhau trong thời gian tới để nâng tầm Thành phố Hồ Chí Minh, tạo sức lan tỏa dẫn dắt toàn vùng và cả nước. Nhưng để phát huy vai trò chức năng của 2 động lực, một bên là nơi cung cấp dịch vụ tài chính, vốn, một bên là nơi sản xuất, dòng chảy của hàng hóa, phải bổ trợ và có sự phối hợp với nhau, cần phải có cơ chế điều phối, kết nối giữa các địa phương, từ đó bổ trợ nhau trong sản xuất và lưu thông hàng hóa," ông Lê Văn Danh cho biết.

Tại hội thảo, các chuyên gia cũng nêu quan điểm, khi đặt khu thương mại tự do trong tầm nhìn kết nối vùng và kết nối với bản đồ logistics thế giới, các giải pháp chiến lược để thu hút nhà đầu tư nước ngoài tham gia vào các FTZ đi vào trọng điểm, tập trung vào những lĩnh vực, ngành nghề xanh, công nghệ cao, tận dụng lợi thế từ sự sẵn sàng về hạ tầng, chính sách của FTZ để nâng cao giá trị sản phẩm, tạo môi trường tốt nhất cho các nhà đầu tư phát triển.

Các FTZ phát triển xứng tầm với quy mô của một khu thương mại tự do thế hệ mới không chỉ thúc đẩy kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, vùng Đông Nam Bộ mà còn dẫn dắt sự phát triển bền vững nền kinh tế quốc gia./.