Dòng sông Mã vẫn chảy, chỉ có những con đò gỗ là đã thưa dần, giữ được câu hò sông Mã hôm nay là giữ lại tiếng nói của bao thế hệ người chèo đò, cũng như một phần nét đẹp đời sống văn hóa xứ Thanh.

Người cầm cái cất câu hò, các trai đò đồng thanh đáp lại, mái chèo khua nước, bàn chân dậm xuống ván thuyền. Những âm thanh từng vang lên trên dòng sông Mã, khi con đò dọc, đò ngang còn là phương tiện chở người, chở hàng chính. Từ nhịp lao động ấy, hò sông Mã trở thành một trong những làn điệu dân gian tiêu biểu nhất của xứ Thanh.

Câu hò của người chèo đò

Hò sông Mã là loại hình dân ca truyền khẩu, sinh ra từ đời sống sông nước của cư dân hai bên bờ sông Mã. Trước khi có tàu, xuồng máy, con đò là mạch giao thương quan trọng nhất của xứ Thanh. Đò xuôi chở tơ lụa, gạo, muối, mắm lên miền ngược, rồi lại đưa sản vật của núi rừng về xuôi.

Trên những chuyến đò dài ngày ấy, người chèo đò phải chèo thuyền ngược thác, vượt ghềnh, có khi đẩy thuyền qua chỗ mắc cạn. Câu hò dường như giữ nhịp cho mái chèo, để xua tan cái mệt nhọc, tạo không khí vui tươi.

Không gian của hò sông Mã gắn với những địa danh quen thuộc của xứ Thanh: Bến Chiềng, bến Gũ, ngã ba Bông nơi sông Mã gặp sông Chu và sông Bưởi, đền Hàn với dòng nước xiết mùa mưa mà người địa phương gọi là "thác Hàn." Hà Trung, nơi dòng sông Lèn chảy qua, là một trong những vùng lưu giữ hò sông Mã đậm nét nhất.

Nét đẹp rất riêng của câu hò

Nét riêng đầu tiên của hò sông Mã nằm ở lối hát xướng và xô, đối và đáp. Người cầm cái bắt nhịp, xướng câu hò, các trai đò phụ họa bằng những câu ngắn, dứt khoát. Hò sông Mã không dùng nhạc cụ. Tiếng mái chèo khua nước và tiếng chân dậm trên ván thuyền tạo nên nền nhịp, được coi là "xương sống" của điệu hò.

Lời hò được chắt lọc từ kho tàng ca dao, dân ca, đồng thời được người hát vận dụng linh hoạt theo hoàn cảnh và tâm trạng. Có câu thể hiện nỗi nhớ thương qua chuyện đò, trầu: “Vắng em chỉ một phiên đò/ Trầu ăn chẳng có chuyện đò thì không.” Qua từng câu hát, người nghe còn nhận ra kinh nghiệm lao động, cách giao tiếp duyên dáng và nét sinh hoạt văn hóa của cư dân ven sông.

Nhịp hò chủ yếu là nhịp chẵn, nhưng đây là những "làn điệu mở." Số tiếng trong một nhịp có thể co giãn, nhiều hay ít tùy theo tốc độ con thuyền và sức nước. Phần lớn lời hò theo thể lục bát, bên cạnh đó có thơ bốn chữ, bảy chữ, tám chữ và song thất lục bát. Lời hò thường được chọn từ ca dao, dân ca, người hò có thể ứng biến linh hoạt cho hợp với cảnh, với lúc.

Mỗi chặng của con đò có một làn hò riêng. Phổ biến nhất là các làn hò rời bến, hò đò xuôi, hò đò ngược, hò mắc cạn và hò cập bến. Mỗi chặng có nhịp điệu và sắc thái riêng, ứng với từng trạng thái của chuyến đi. Hò mắc cạn, chẳng hạn, là tiếng hò động viên nhau cùng đẩy thuyền khi thuyền mắc cạn. Bên cạnh đó còn có những làn mang màu sắc tâm linh như hò niệm Phật.

Giai điệu hò sông Mã vừa khỏe khoắn, mạnh mẽ, vừa có lúc trữ tình, mộc mạc, chân chất như chính người lao động sông nước.

Tấm gương phản chiếu đời sống lao động, tập quán và văn hóa

Hò sông Mã là bức tranh sống động về đời sống lao động của cư dân ven sông. Trong câu hò có nhịp chèo, có sức nước, có những lúc thuyền mắc cạn phải cùng nhau đẩy qua, có những phiên chợ, những bến đò nơi người buôn bán tụ hội. Qua lời hò, người nghe thấy được kinh nghiệm đi sông, kinh nghiệm lao động mà cư dân ven sông Mã tích lũy qua nhiều thế hệ.

Không chỉ là "tiếng hô lấy nhịp," hò sông Mã còn chứa đựng tình cảm của con người. Đó là tâm tư, nỗi niềm của người chèo đò xa nhà, của khách đi đò, là tình yêu quê hương, là tinh thần lạc quan và lối ứng đối dí dỏm. Có những câu hò vừa giúp người chèo đỡ mệt, vừa cổ vũ, trấn an tinh thần nhau khi thuyền đi qua đoạn sông hiểm trở.

Với người xứ Thanh, hò sông Mã không chỉ là một làn điệu, mà là một phần ký ức chung. Câu hò gắn với tập quán đi sông, buôn bán theo phiên chợ ven sông, gắn với tín ngưỡng thờ cúng ở các đền phủ dọc đôi bờ. Mỗi chặng hò là một mảnh ghép tái hiện lại hành trình con đò, từ lúc rời bến tới lúc cập bờ.

Hò sông Mã cũng mang giá trị lịch sử và nhân văn sâu sắc. Nó phản ánh tinh thần đoàn kết, cùng chung sức vượt khó của người lao động. Đến nay, nhiều người dân Thanh Hóa coi hò sông Mã như một "thương hiệu nhận diện" của quê hương.

Bảo tồn trong đời sống hiện đại

Khi tàu thuyền máy thay thế đò dọc, đò ngang, môi trường diễn xướng gốc của hò sông Mã dần mất đi. Câu hò vốn sinh ra trên mặt sông, trên những con đò gỗ, nay khó còn chỗ để cất lên tự nhiên như trước.

Những nỗ lực phục hồi đã được tiến hành từ khá sớm. Năm 1999, Viện Âm nhạc thực hiện dự án khôi phục, bảo tồn văn hóa nghệ thuật truyền thống tiểu vùng sông Mã, điền dã ghi âm, ghi hình các nghệ nhân, khôi phục được 10 làn điệu hò cùng nhiều lời hò. Năm 2002, Viện Âm nhạc phát hành đĩa CD và VCD giới thiệu các làn điệu này.

Năm 2007, Chi hội Bảo tồn, phục hồi ca trù và hò sông Mã được thành lập ở Hà Trung. Cùng năm, các lớp dạy hát hò bắt đầu được mở. Năm 2018, Câu lạc bộ Hò sông Mã, dân ca và nhạc cổ ra đời với 25 thành viên. Các câu lạc bộ này là lực lượng nòng cốt trong biểu diễn và truyền dạy.

Năm 2020, Thanh Hóa hoàn thiện hồ sơ khoa học đề nghị đưa hò sông Mã vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Việc gắn hò sông Mã với du lịch cũng được quan tâm. Năm 2015, tuyến du lịch đường thủy "Ngược xuôi sông Mã" được khai trương tại bến thuyền Hàm Rồng, tạo thêm không gian để du khách được nghe hò ngay trên dòng sông. Gần đây nhất, tháng 10/2026, tại xã Hà Trung, hai lớp truyền dạy hò sông Mã được khai giảng với gần 80 học viên.

Thời gian tới, để di sản trở thành điểm nhấn của sản phẩm du lịch, việc tổ chức biểu diễn cần gắn với hoạt động giới thiệu lịch sử hình thành, đặc điểm các chặng hò và ý nghĩa của từng làn điệu. Du khách không chỉ nghe hát mà còn cần được giải thích về mối liên hệ giữa tiếng hò với công việc chèo đò, cách phối hợp nhịp chèo và đời sống của cư dân ven sông.

Về lâu dài, bảo tồn Hò sông Mã cần được triển khai đồng bộ từ duy trì đội ngũ nghệ nhân, truyền dạy cho thế hệ trẻ đến sưu tầm, chuẩn hóa tư liệu và xây dựng hình thức giới thiệu phù hợp với công chúng. Công nghệ số và du lịch có thể mở rộng khả năng tiếp cận di sản, nhưng điều cốt lõi vẫn là duy trì môi trường thực hành, để tiếng hò tiếp tục được truyền dạy, biểu diễn và hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Dòng sông Mã vẫn chảy, chỉ có những con đò gỗ là đã thưa dần. Giữ được câu hò hôm nay là giữ lại tiếng nói của bao thế hệ người chèo đò, giữ lại một phần hồn cốt của xứ Thanh./.