Theo các chuyên gia tham gia tọa đàm, đường sắt hiện đại không chỉ là công trình hạ tầng mà còn là một "Hệ thống số hóa quy mô lớn" với phần mềm và công nghệ là trung tâm. Bên cạnh năng lực xây dựng truyền thống, Việt Nam đang đối mặt với ba khoảng trống năng lực cần được lấp đầy.

Ngày 3/9, tại Trường Đại học Việt Đức (VGU) đã diễn ra Hội thảo quốc tế "Đường sắt - Trụ cột chiến lược cho chuyển đổi giao thông". Sự kiện do VGU phối hợp với Quỹ Konrad-Adenauer-Stiftung (KAS) tổ chức, quy tụ các chuyên gia, nhà quản lý và doanh nghiệp từ Việt Nam, Đức và Hàn Quốc.

Hội thảo đã đưa ra nhiều đề xuất cụ thể nhằm phát triển năng lực kỹ thuật đường sắt, đáp ứng yêu cầu của các dự án trọng điểm quốc gia.

Nỗi lo "khoảng trống" năng lực công nghệ

Theo các chuyên gia tham gia tọa đàm, đường sắt hiện đại không chỉ là công trình hạ tầng mà còn là một "Hệ thống số hóa quy mô lớn" với phần mềm và công nghệ là trung tâm. Bên cạnh năng lực xây dựng truyền thống, Việt Nam đang đối mặt với ba khoảng trống năng lực cần được lấp đầy.

Thứ nhất là về kỹ thuật hệ thống và quản lý giao diện. Trong khi Việt Nam có nhiều kỹ sư xây dựng, cầu hầm giỏi, thì nguồn nhân lực chuyên sâu về kiến trúc tổng thể hệ thống còn hạn chế. Điều này dẫn đến khó khăn trong việc tích hợp các phân hệ như tín hiệu, cấp điện, thông tin liên lạc do các nhà thầu nước ngoài cung cấp.

Thứ hai là khoảng trống về phần mềm lõi, tiêu chuẩn an toàn và an ninh mạng. "Bộ não" của các đoàn tàu hiện đại đều là các thuật toán điều khiển tự động và hệ thống liên khóa an toàn cấp SIL4, nhưng Việt Nam chưa có đội ngũ chuyên gia thẩm định an toàn theo tiêu chuẩn quốc tế hay phòng thủ an ninh mạng cho hạ tầng trọng yếu.

Thứ ba là năng lực về dữ liệu và tối ưu hóa vận hành. Việc thiếu ứng dụng các công nghệ như BIM, Digital Twin hay bảo trì dự báo bằng AI/IoT khiến chi phí vận hành và bảo trì các tuyến đường sắt sau khi đưa vào hoạt động rất khó kiểm soát.

Hợp tác "Ba Nhà" gắn với bài toán thực tiễn

Để giải quyết các bài toán trên, nhiều ý kiến cho rằng hợp tác Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp cần gắn chặt với thực tiễn, không chỉ dừng lại ở việc sử dụng lao động.

Đại diện doanh nghiệp công nghệ như FPT đề xuất tham gia sớm vào quá trình đào tạo. Các chuyên gia và kiến trúc sư hệ thống của doanh nghiệp có thể phối hợp với giảng viên đại học để xây dựng các chuyên đề thực tế, chia sẻ các tình huống vận hành và hướng dẫn đồ án về các hệ thốngvớimục tiêu là đưa bài toán thực tiễn và các dữ liệu được phép chia sẻ vào giảng đường, giúp sinh viên có cái nhìn sát với nhu cầu của thị trường.

Bên cạnh đó, các doanh nghiệp có thể tham gia vào việc xây dựng chuẩn đầu ra theo tiêu chuẩn quốc tế (như CENELEC EN 50126, 50128, 50129). Mô hình "Học việc theo dự án" cũng được khuyến khích, cho phép sinh viên từ sớm được thực tập và làm việc trực tiếp tại các dự án đang triển khai, thay vì chỉ học lý thuyết suông.

Ngoài ra, doanh nghiệp còn có thể đóng vai trò cầu nối chuyển giao công nghệ từ các đối tác quốc tế về cho các trường đại học, phối hợp xây dựng các phòng lab mô phỏng, đặt hàng các viện, trường nghiên cứu giải quyết các bài toán cụ thể (như tối ưu hóa biểu đồ chạy tàu, tích hợp vé giao thông đa phương thức), và tạo ra các chương trình học bổng gắn với cam kết tuyển dụng.

Các đại biểu cũng đề xuất một số giải pháp mang tính chiến lược như hình thành "Mạng lưới hợp tác phát triển năng lực kỹ thuật đường sắt Việt Nam" với sự tham gia của các Ủy ban thành phố lớn, các Ban Quản lý dự án và liên minh doanh nghiệp. Đặc biệt, đề xuất bố trí một tỷ lệ kinh phí phù hợp trong tổng mức đầu tư các dự án dành riêng cho đào tạo nhân lực và nghiên cứu, chuyển giao công nghệ được coi là chìa khóa để Việt Nam từng bước làm chủ công nghệ, hướng tới một ngành công nghiệp đường sắt hiện đại, tự chủ và bền vững./.