41 văn bia Phố Hiến và 43 bản ma nhai trên núi Non Nước vừa được UNESCO ghi danh, bổ sung những tư liệu có giá trị về lịch sử, giao lưu văn hóa và đời sống xã hội Việt Nam trong dòng chảy khu vực.

Những ghi chép về một thương cảng quốc tế từng sầm uất ở Phố Hiến (Hưng Yên) và các văn khắc trên vách đá núi Non Nước (Ninh Bình), có niên đại từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XX, vừa được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Hai di sản cung cấp nguồn tư liệu quý về lịch sử, văn hóa, giao lưu thương mại và đời sống xã hội của Việt Nam qua nhiều thế kỷ.

Dấu ấn giao thương quốc tế

Gồm 41 văn bia chữ Hán và chữ Nôm, có niên đại từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XX, Văn bia Phố Hiến hiện lưu giữ tại các di tích thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến, tỉnh Hưng Yên. Được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế kỷ, hệ thống văn bia là nguồn tư liệu xác thực, phản ánh một giai đoạn phát triển đặc biệt của Phố Hiến - thương cảng quốc tế tiêu biểu ở châu Á trong lịch sử.

Hình thành từ thế kỷ XVI và phát triển cực thịnh vào thế kỷ XVII, Phố Hiến từng là một trong những trung tâm văn hóa, thương mại lớn của Việt Nam, đồng thời là đầu mối giao thương quan trọng của Đông Nam Á và Đông Á.

Sự hiện diện của nhiều thương nhân nước ngoài, trong đó có người Hoa, người Nhật và từ nửa cuối thế kỷ XVII có người Hà Lan, Bồ Đào Nha, Anh, đã góp phần tạo nên diện mạo một đô thị cảng có tính quốc tế.

Giá trị của Văn bia Phố Hiến không chỉ nằm ở những ghi chép về quá trình hình thành, phát triển đô thị và hoạt động thương mại. Hệ thống văn bia còn phản ánh quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa; sự giao thoa tôn giáo, tín ngưỡng trong đời sống của cộng đồng cư dân người Việt và người nước ngoài tại Phố Hiến từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XX.

Những tấm bia còn lưu giữ nhiều dấu ấn riêng của đời sống xã hội và tinh thần cư dân nơi đây. Trong đó, 9 tấm bia tại Văn Miếu Xích Đằng thể hiện truyền thống hiếu học của người Hưng Yên; một số văn bia ghi lại sự chủ động đóng góp của nữ giới trong đời sống tinh thần, tín ngưỡng. Đây cũng là nguồn cứ liệu có ý nghĩa đối với nghiên cứu về ngoại giao văn hóa, kinh tế và giao lưu hàng hải trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Kho tư liệu lịch sử nhiều thế kỷ

Ma nhai trên núi Non Nước thuộc Di tích quốc gia đặc biệt núi Non Nước, tỉnh Ninh Bình, gồm 43 bản văn khắc hiện còn, sử dụng chữ Hán, chữ Nôm và chữ Quốc ngữ, có niên đại từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XX. Các văn bản được khắc trực tiếp trên vách đá, với nhiều thể loại như ngự bút, bia ký, thơ văn, đề từ…, do các vị vua, quan, danh nhân, nhà văn hóa, nhà thơ lưu lại.

Được thực hiện bằng kỹ thuật điêu khắc đá truyền thống, các bản ma nhai có hình thức độc đáo, nội dung đa dạng và giá trị tư liệu không thể thay thế. Những văn khắc cung cấp thông tin về lịch sử dựng nước, giữ nước của Việt Nam; đồng thời phản ánh quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa ở Đông Á, trong đó có sự giao thoa giữa Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo và tín ngưỡng bản địa Việt Nam.

Các bản khắc còn góp phần làm rõ lịch sử văn học Việt Nam thời trung đại trong dòng chảy văn học chữ Hán ở Đông Á. Đáng chú ý, nội dung một số văn bản cho thấy sự tham gia của phụ nữ trong các hoạt động xã hội, tôn giáo qua nhiều giai đoạn lịch sử, cung cấp thêm cứ liệu về vị trí, vai trò của nữ giới trong đời sống xã hội Việt Nam từ thời trung đại.

Theo đánh giá của Ủy ban MOWCAP, hai hồ sơ của Việt Nam đáp ứng các tiêu chí ghi danh về tính xác thực, tính toàn vẹn, tính độc bản, tầm quan trọng và ý nghĩa khu vực; đồng thời có kế hoạch bảo quản, quản lý và phát huy khả năng tiếp cận di sản cụ thể, khả thi.

Với việc có thêm hai di sản tư liệu được UNESCO ghi danh, Việt Nam hiện có 13 di sản tư liệu được công nhận, gồm 4 di sản tư liệu trong Danh mục Di sản tư liệu thế giới và 9 di sản tư liệu trong Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Kết quả này góp phần thực hiện mục tiêu tại Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển di sản văn hóa Việt Nam, phấn đấu có thêm 5 di sản văn hóa được UNESCO công nhận, ghi danh vào năm 2030 và 10 di sản vào năm 2045./.