Tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu góp ý hoàn thiện cơ chế thu hồi tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội, nhằm hạn chế thất thoát, lãng phí và đảm bảo quyền tài sản hợp pháp.

Tiếp tục Kỳ họp thứ 2, chiều 27/10, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự thảo Nghị quyết thí điểm cơ chế thu hồi, xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội.

Tại hội trường, đại biểu Lý Văn Huấn (Tuyên Quang) tán thành việc xây dựng nghị quyết thí điểm, trong bối cảnh quy định hiện hành chưa có cơ chế trực tiếp cho phép thu hồi tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội.

Theo đại biểu, thực tiễn thu hồi tài sản còn hạn chế, tiến độ chậm, một số tài sản thuộc diện phải thu hồi bị thất thoát, lãng phí.

Về trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng, đại biểu cho rằng việc xác định tính hợp pháp, tính xác thực của tài liệu, chứng cứ là cần thiết để bảo đảm độ tin cậy của hồ sơ.

Cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm xác định tài sản thuộc diện xem xét thu hồi và chuyển tài liệu, chứng cứ cho Viện Kiểm sát. Trên cơ sở đó, Viện Kiểm sát kiểm tra, xác minh, thu thập, bổ sung chứng cứ và quyết định việc khởi kiện yêu cầu tòa án giải quyết.

Đại biểu Lý Văn Huấn đồng tình với việc ưu tiên thẩm quyền của Tòa án nơi đã thụ lý, giải quyết vụ án hình sự. Cách lựa chọn này giúp bảo đảm tính liên tục, tạo thuận lợi cho việc tiếp cận hồ sơ, tài liệu, chứng cứ liên quan đến tài sản cần thu hồi.

Về thời hiệu khởi kiện, đại biểu cho rằng việc dự thảo không quy định thời hiệu riêng là phù hợp với khoản 2 Điều 155 Bộ luật Dân sự, theo đó yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu không áp dụng thời hiệu.

Góp ý đối với dự thảo Nghị quyết, đại biểu Dương Khắc Mai (Lâm Đồng) cho rằng một số nội dung cần tiếp tục được hoàn thiện để hạn chế nguy cơ áp dụng thiếu thống nhất và bảo đảm quyền tài sản hợp pháp.

Đối với phạm vi tội phạm và tài sản được thu hồi quy định tại Điều 5, Điều 6 của dự thảo, đại biểu thống nhất với giải trình của cơ quan soạn thảo về việc giữ phạm vi các nhóm tội phạm theo định hướng thí điểm cũng như cơ chế thu hồi tài sản có giá trị tương đương trong trường hợp không thể thu hồi tài sản gốc.

Việc cho phép thu hồi tài sản có giá trị tương đương nhằm hạn chế thất thoát tài sản liên quan đến tội phạm. Tuy nhiên, để cơ chế này được áp dụng thống nhất, dự thảo cần quy định cụ thể hơn về căn cứ xác định tài sản có liên quan đến tội phạm và phương pháp xác định giá trị tài sản tương đương.

Đại biểu đề nghị làm rõ ngay tại Điều 6 các loại chứng cứ khách quan cần có để xác định mối liên hệ giữa tài sản với tội phạm theo điểm a khoản 1; đồng thời quy định cụ thể thời điểm và căn cứ định giá đối với tài sản có giá trị tương đương theo điểm d khoản 1.

Đại biểu Dương Khắc Mai ghi nhận dự thảo đã có những quy định về bảo vệ quyền sở hữu hợp pháp, quyền tham gia tố tụng của người có liên quan, đồng thời dẫn chiếu việc áp dụng Bộ luật Dân sự, Bộ luật Tố tụng dân sự.

Điều 17 cũng quy định về việc tòa án thông báo thụ lý và tiếp nhận tài liệu, chứng cứ do người có liên quan cung cấp. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng cần làm rõ hơn cách xác định trường hợp người nhận tài sản “biết hoặc phải biết” về nguồn gốc tài sản theo khoản 4 Điều 4, đồng thời, cần có cơ chế bảo vệ phù hợp đối với phần quyền sở hữu của đồng sở hữu, quyền của người nhận bảo đảm ngay tình.

Theo đại biểu, tòa án cần đánh giá các chứng cứ cụ thể về thời điểm nhận tài sản, tính chất giao dịch và khả năng nhận biết nguồn gốc tài sản của người liên quan.

Việc xác định người nhận tài sản có biết hoặc phải biết hay không cần dựa trên các tình tiết và chứng cứ của từng trường hợp, “không suy đoán chỉ từ quan hệ thân nhân hoặc giao dịch với người bị buộc tội.”

Đề xuất này nhằm tránh ảnh hưởng đến những người không liên quan đến hành vi phạm tội nhưng có quyền, lợi ích hợp pháp đối với tài sản bị yêu cầu thu hồi.

Việc dẫn chiếu pháp luật dân sự là cần thiết, song chưa đủ để giải quyết tất cả tình huống phát sinh trong cơ chế đặc thù này. Vì vậy, các tiêu chí đánh giá chứng cứ và xác định quyền của người thứ ba cần được quy định cụ thể hơn.

Đại biểu Dương Khắc Mai góp ý về các trường hợp, điều kiện áp dụng cơ chế và kiểm soát các biện pháp phong tỏa, kê biên trong giai đoạn chuyển tiếp.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Hải Phòng) tán thành sự cần thiết ban hành nghị quyết, song đề nghị nghiên cứu phương án giới hạn thời gian duy trì kê biên, phong tỏa khi chuyển từ tố tụng hình sự sang tố tụng dân sự.

Đại biểu cho biết khoản 3 Điều 15 dự thảo cho phép các biện pháp đã áp dụng trong vụ án hình sự tiếp tục được thực hiện cho đến khi tòa án quyết định, nhưng vấn đề cần làm rõ là giới hạn thời gian của giai đoạn chuyển tiếp./.