Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã trở thành tín ngưỡng văn hóa tôn giáo đặc sắc trong đời sống văn hóa tinh thần của các thế hệ người dân Việt Nam; là điểm tựa tinh thần tạo nên sức mạnh dân tộc Việt.

“Dù ai đi ngược về xuôi
Nhớ ngày Giỗ Tổ mùng Mười tháng Ba.”

Câu ca dao cho thấy ý nghĩa thiêng liêng, sự gắn kết, gần gũi của ngày Giỗ Tổ Hùng Vương trong tâm thức của mỗi người dân Việt Nam. Đây không chỉ là nơi hội tụ của tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên mà còn là điểm kết tinh bản sắc văn hóa dân tộc, hun đúc tinh thần đại đoàn kết toàn dân.

Sợi dây kết nối quá khứ, hiện tại và tương lai; biểu tượng của tinh thần đại đoàn kết toàn dân

Giữa dòng chảy hàng nghìn năm lịch sử, Giỗ Tổ Hùng Vương không chỉ là một ngày lễ trọng của dân tộc mà còn mang trong mình những giá trị văn hóa sâu sắc, lan tỏa ý nghĩa vượt ra ngoài biên giới quốc gia. Đây là dịp để mỗi người con đất Việt hướng về cội nguồn, tri ân công lao dựng nước của các Vua Hùng.

Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là hình thức thể hiện niềm tin của người dân vào sự hiện diện của các Vua Hùng; là tín ngưỡng cơ bản, phổ biến, đáp ứng nhu cầu tâm linh của người Việt Nam trong nước và bà con kiều bào.

Quá trình hình thành và phát triển của tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là quá trình diễn tiến từ thấp đến cao và liên tục được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Các Vua Hùng được suy tôn chính là tổ tiên chung của cả dân tộc Việt Nam. Chính vì vậy, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã trở thành tín ngưỡng văn hóa tôn giáo đặc sắc trong đời sống văn hóa tinh thần/tâm linh của các thế hệ người dân Việt Nam; là điểm tựa tinh thần tạo nên sức mạnh dân tộc Việt.

Đây cũng là biểu tượng khơi nguồn và tạo sức mạnh đại đoàn kết toàn dân, là niềm tự hào của dân tộc Việt Nam trong suốt những chặng đường lịch sử. Chính vì vậy, việc hành hương về Đền Hùng chính là niềm mong mỏi, khát khao của nhiều thế hệ người Việt Nam.

Đây được cho là cuộc hành hương trở về cội nguồn lịch sử. Từ huyền thoại “bọc trăm trứng,” mọi người dân Việt Nam đều nhận nhau là anh em, có chung cội nguồn, chung dòng máu Lạc Hồng và có chung Quốc Tổ là các Vua Hùng.

Với mỗi cá nhân, ý thức tự hào về cội nguồn dân tộc được hình thành từ trong gia đình, củng cố trong làng xã và được phát triển trong toàn quốc theo quan hệ huyết thống: Dòng máu Lạc Hồng, con cháu Lạc Hồng...

Với cộng đồng, xã hội, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương được hiểu như là một ký ức tập thể, kỷ niệm của nhân dân về quá khứ dân tộc, mang tính gắn kết cộng đồng cao.

Nói cách khác, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương của người Việt Nam là sợi dây kết nối quá khứ, hiện tại và tương lai. Giáo dục ý thức về tổ tiên, về lòng tự hào dân tộc cũng chính là những tiền đề, cơ sở hình thành lòng nhân ái, đạo đức cộng đồng, nhắc nhở mỗi cá nhân hành động theo các chuẩn mực xã hội.

Thông qua đó khơi dậy lòng tự tôn, tự hào dân tộc, nêu cao ý nghĩa của lòng yêu nước thương nòi, biết ơn công lao gây dựng đất nước, được nhân dân ghi nhận và tôn thờ.

Ở phương diện xã hội, đó còn là sợi dây tinh thần kết nối cộng đồng, biểu tượng của đoàn kết dân tộc.

Những giá trị bền vững

Theo thống kê của ngành văn hóa, mỗi năm nơi đây đón khoảng 5,5-6 triệu lượt du khách và đồng bào về tri ân các bậc tiền nhân.

Dòng người thành kính dâng hương nơi Đất Tổ không chỉ thể hiện lòng biết ơn sâu sắc đối với tổ tiên, mà còn khẳng định sức sống bền bỉ của Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương trong đời sống tinh thần của dân tộc Việt Nam.

Hiện nay, trên cả nước có gần 1.500 di tích thờ các Vua Hùng và các nhân vật liên quan đến thời đại Hùng Vương, trải khắp các vùng miền, từ Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Nghệ An, Thừa Thiên Huế, Khánh Hòa, Đồng Nai, Thành phố Hồ Chí Minh, An Giang, Khánh Hòa..., trong đó tập trung nhiều nhất tại Phú Thọ, với 345 di tích gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương.

Vì vậy, ngày Giỗ Tổ Hùng Vương đã trở thành ngày hội của nhân dân từ Bắc chí Nam với nhiều chương trình, hoạt động văn hóa, nghệ thuật truyền thống, hoạt động văn hóa dân gian.

Vào mỗi dịp Giỗ Tổ Hùng Vương, nhiều địa phương trong cả nước tổ chức các hoạt động dâng hương, rước kiệu, tổ chức lễ hội truyền thống, biểu diễn văn nghệ dân gian... Qua đó, tinh thần hướng về cội nguồn được lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng.

Đặc biệt, các loại hình văn hóa dân gian như hát Xoan, hát Ghẹo gắn với thời đại Hùng Vương được bảo tồn và phát huy trong các lễ hội. Đây không chỉ là những giá trị nghệ thuật độc đáo, mà còn là phương thức truyền tải lịch sử, truyền thống của dân tộc qua nhiều thế hệ.

Chính sự tham gia tích cực của cộng đồng đã giúp Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương luôn được gìn giữ bền vững.

Năm 2026, tỉnh Phú Thọ được sáp nhập giữa ba tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình nên lễ hội Đền Hùng mang ý nghĩa đặc biệt hơn khi không chỉ là ngày hội của riêng đất Tổ mà còn trở thành không gian văn hóa chung, lan tỏa giá trị cội nguồn linh thiêng tới cộng đồng người việt trong nước và kiều bào nước ngoài.

Ngày Giỗ Tổ không biên giới - định vị giá trị trong bối cảnh toàn cầu hóa

Cùng với đồng bào trong nước, từ năm 2015, Ngày Quốc Tổ Việt Nam toàn cầu được tổ chức thường niên, trở thành một cầu nối văn hóa, giúp kiều bào hướng về quê hương đất nước. Ở đó, “đất Tổ” trở thành một không gian tinh thần linh thiêng để người Việt cùng tìm về.

Đến nay, sau hơn 10 năm tổ chức, Ngày Quốc Tổ Việt Nam toàn cầu ngày càng mở rộng về quy mô và hình thức tổ chức với sự tham gia ngày càng đông đảo của các hội đoàn kiều bào tại châu Âu, châu Á và châu Mỹ.

Đặc biệt, việc tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2012 đã tạo nền tảng quan trọng để sự kiện nâng cao vị thế và sức ảnh hưởng trong những năm tiếp theo.

Năm 2026 đánh dấu chặng đường 11 năm triển khai Dự án Ngày Quốc Tổ Việt Nam toàn cầu, khẳng định sức sống bền bỉ của một sáng kiến văn hóa mang tính kết nối xuyên quốc gia.

Theo Tiến sỹ Nguyễn Thị Bích Yến, Dự án Ngày Quốc Tổ Việt Nam toàn cầu đang hướng tới chuẩn hóa nghi lễ thờ cúng tổ tiên ở nước ngoài, đồng thời xây dựng các “Không gian văn hóa Hùng Vương” tại nhiều thủ đô lớn trên thế giới.

Việc ứng dụng công nghệ, kết nối trực tuyến đã giúp xóa nhòa khoảng cách địa lý, đưa Ngày Quốc Tổ trở thành ngày hội chung của tinh thần đoàn kết và lòng tự tôn dân tộc. Đây chính là cách người Việt định vị giá trị của mình trong bối cảnh toàn cầu hóa, tạo nên sức mạnh chung để phát triển và hội nhập bền vững./.