Không chỉ lưu giữ những giá trị văn hóa lâu đời, nghề dệt của đồng bào dân tộc Thái còn mở ra hướng phát triển du lịch cộng đồng, tạo sinh kế và nâng cao thu nhập cho người dân ở miền Tây Nghệ An.

Từ những khung cửi mộc mạc trong nếp nhà sàn, đồng bào Thái ở miền Tây Nghệ An vẫn bền bỉ gìn giữ nghề dệt thổ cẩm truyền thống.

Không chỉ lưu giữ những giá trị văn hóa lâu đời, nghề dệt còn mở ra hướng phát triển du lịch cộng đồng, tạo sinh kế và nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.

Nghề truyền thống lưu giữ hồn cốt văn hóa dân tộc Thái

Từ bao đời nay, nghề dệt thổ cẩm gắn bó mật thiết với đời sống vật chất và tinh thần của đồng bào Thái. Không đơn thuần là công việc tạo ra trang phục hay vật dụng sinh hoạt, mỗi tấm vải còn kết tinh ký ức cộng đồng, trí tuệ dân gian và sự khéo léo của người phụ nữ bản địa.

Để hoàn thành một bộ trang phục truyền thống, người phụ nữ Thái phải trải qua nhiều công đoạn công phu, từ trồng bông, chế biến bông thành sợi, nhuộm màu, dệt vải đến cắt may và thêu hoa văn. Bởi vậy, trong văn hóa người Thái có câu: “Nhinh hụ dệt phai, Chai hụ san hẻ, nhinh na”, nghĩa là “gái biết dệt vải, trai biết đan chài, bắn nỏ”, thể hiện quan niệm về những kỹ năng cần có trong đời sống lao động truyền thống.

Trên những khung cửi được dựng nơi góc nhà sàn, đôi tay người phụ nữ thoăn thoắt đưa thoi, nối từng sợi chỉ, tạo nên những đường nét hoa văn đặc trưng. Mỗi sản phẩm là kết quả của quá trình lao động miệt mài, đồng thời thể hiện tình yêu và niềm tự hào đối với bản sắc dân tộc.

Hoa văn trên thổ cẩm thường kết hợp những hình khối hình học với hình tượng muông thú, núi non, sông suối. Những họa tiết ấy không chỉ tạo nên vẻ đẹp riêng cho sản phẩm mà còn phản ánh quan niệm sống, tín ngưỡng và sự gắn bó của con người với thiên nhiên.

Thổ cẩm hiện diện trong nhiều nghi lễ quan trọng của người Thái, từ cưới hỏi, mừng nhà mới đến các hoạt động thờ cúng tổ tiên và sinh hoạt thường ngày. Những chiếc váy, áo, khăn piêu, túi vải hay tấm đệm không chỉ phục vụ nhu cầu sử dụng mà còn mang theo tình cảm, phong tục và dấu ấn văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Tháng 6/2025, nghề dệt thổ cẩm của đồng bào Thái ở Nghệ An được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự kiện này tạo thêm cơ hội để các địa phương đẩy mạnh bảo tồn, truyền dạy nghề và phát huy giá trị di sản gắn với phát triển kinh tế, du lịch.

Đưa khung cửi truyền thống đến gần du khách

Trong đời sống hiện đại, dù thị trường có nhiều sản phẩm công nghiệp đa dạng, đồng bào Thái vẫn duy trì việc sử dụng các sản phẩm thổ cẩm truyền thống như khăn piêu, đệm, rèm che và trang phục. Cùng với nhu cầu sinh hoạt của người dân, các sản phẩm dệt thủ công ngày càng được du khách quan tâm, lựa chọn làm quà lưu niệm khi đến Nghệ An.

Tại bản Xiềng, xã Môn Sơn, những khung cửi truyền thống đang góp phần lưu giữ nghề dệt của đồng bào Thái, đồng thời trở thành điểm nhấn trong hành trình khám phá văn hóa địa phương. Năm 2021, điểm du lịch cộng đồng, sinh thái Bản Xiềng-Phà Lài-sông Giăng được tỉnh Nghệ An công nhận, tạo điều kiện để địa phương phát huy lợi thế cảnh quan thiên nhiên và bản sắc văn hóa dân tộc.

Bên cạnh trang phục truyền thống, người dân từng bước phát triển thêm các sản phẩm như khăn quàng, túi vải, ví nhỏ, bìa sổ và đồ lưu niệm. Việc đa dạng hóa mẫu mã giúp sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu của khách du lịch, trong khi những hoa văn đặc trưng vẫn được gìn giữ như dấu ấn nhận diện văn hóa Thái.

Tại bản Bãi Gạo, xã Châu Khê, các lớp học dệt thổ cẩm tạo không gian để chị em thực hành, trao đổi kinh nghiệm và tiếp nối kỹ thuật dệt truyền thống. Hoạt động này không chỉ giúp duy trì nghề mà còn khuyến khích phụ nữ địa phương tham gia phát triển các sản phẩm thủ công phục vụ thị trường.

Để nghề dệt trở thành sản phẩm du lịch có sức hút, nhiều địa phương ở miền Tây Nghệ An chú trọng kết hợp bảo tồn với hoạt động trải nghiệm. Thay vì chỉ giới thiệu những sản phẩm hoàn thiện, người dân có thể hướng dẫn du khách tìm hiểu quy trình dệt, khám phá ý nghĩa hoa văn, thử thao tác trên khung cửi và lựa chọn những món quà mang dấu ấn văn hóa bản địa.

Thông qua những trải nghiệm trực tiếp, du khách có thêm cơ hội hiểu về đời sống, phong tục và sự khéo léo của người Thái. Đây cũng là cách đưa di sản ra khỏi phạm vi sinh hoạt gia đình, để nghề truyền thống hiện diện sinh động hơn trong các hành trình khám phá miền Tây Nghệ An.

Gắn bảo tồn nghề dệt với sinh kế bền vững

Tại những bản làng còn lưu giữ nghề dệt thổ cẩm, việc khôi phục và phát triển nghề đang được gắn với quảng bá văn hóa và khai thác tiềm năng du lịch cộng đồng. Bên cạnh duy trì khung cửi tại các gia đình, các địa phương hướng tới xây dựng không gian trưng bày, tổ chức trải nghiệm dệt và giới thiệu những câu chuyện đằng sau trang phục, hoa văn, phong tục của đồng bào Thái.

Ở xã Châu Khê, định hướng phát triển nghề dệt thổ cẩm gắn với văn hóa địa phương được triển khai thông qua việc xây dựng điểm giới thiệu sản phẩm, kết nối các đơn vị lữ hành và tổ chức hoạt động trải nghiệm. Trong năm 2026, địa phương hướng tới phát triển sản phẩm thổ cẩm đạt OCOP, đưa sản phẩm lên các nền tảng chợ số, qua đó mở rộng thị trường tiêu thụ và tạo thêm thu nhập cho người dân.

Cùng với hoạt động trải nghiệm, đa dạng hóa sản phẩm được xem là giải pháp quan trọng để nâng cao sức cạnh tranh của thổ cẩm. Ngoài váy, áo, khăn truyền thống, người làm nghề có thể phát triển thêm túi vải, ví, khăn trải bàn và các món quà lưu niệm nhỏ gọn, có giá bán phù hợp với khách du lịch.

Tuy nhiên, đổi mới mẫu mã cần đi đôi với gìn giữ những giá trị cốt lõi của nghề. Các sản phẩm mới vẫn cần bảo đảm nét đặc trưng trong hoa văn, kỹ thuật dệt và màu sắc truyền thống, tránh làm mất đi bản sắc văn hóa đã được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Từ Hoa Tiến đến Bãi Gạo, bản Xiềng, việc kết nối nghề dệt thổ cẩm với du lịch đang mở thêm cơ hội quảng bá văn hóa và phát triển kinh tế địa phương. Khi người dân có thể tạo thu nhập từ nghề, chính quyền hỗ trợ bảo tồn, doanh nghiệp tham gia quảng bá và thị trường tiêu thụ được mở rộng, những khung cửi truyền thống sẽ có thêm động lực được duy trì.

Giữ nghề dệt thổ cẩm không chỉ là bảo tồn một di sản văn hóa phi vật thể, mà còn là gìn giữ bản sắc dân tộc Thái trong đời sống đương đại. Từ những sợi chỉ nhiều màu, đồng bào miền Tây Nghệ An đang từng bước dệt nên sự kết nối giữa truyền thống và hiện đại, giữa văn hóa bản địa với phát triển du lịch cộng đồng./.