Với người dân ở Tổ dân phố Cao (phường Sơn Nam, tỉnh Hưng Yên), những nén hương được làm ra bên cạnh việc phục vụ đời sống tâm linh còn "gói ghém" ký ức, phong tục và hồn cốt làng quê bao đời.

Giữa nhịp sống hiện đại đang đổi thay từng ngày, ở Tổ dân phố Cao (phường Sơn Nam, tỉnh Hưng Yên), mùi hương thảo mộc gợi nhớ về những nét văn hóa truyền thống không thể thiếu trong các gia đình Việt mỗi dịp Tết đến, Xuân về.

Với người dân nơi đây, nghề làm hương không chỉ là kế sinh nhai, mà còn là ký ức làng quê được gìn giữ, trao truyền qua hơn ba thế kỷ.

Sản phẩm kết tinh từ thảo mộc

Những ngày đầu tháng Chạp, khi Tết Nguyên đán đang đến gần, Tổ dân phố Cao lại rộn ràng, tất bật hơn thường lệ. Từ sáng sớm đến chiều muộn, khắp các ngõ xóm, sân nhà đỏ rực sắc chân hương phơi dài theo nắng.

Người se hương thoăn thoắt đôi tay, người tỉ mỉ xếp từng bó hương ngay ngắn, người cẩn thận đóng gói cho kịp chuyến hàng cuối năm.

Trong không gian ấy, mùi thơm đặc trưng của quế chi, hồi, đinh hương, hoàng đàn… hòa quyện, lan tỏa khắp xóm làng, báo hiệu mùa sum vầy đang tới.

Ông Nguyễn Như Khanh, Chủ tịch Hiệp hội làng nghề hương xạ Tổ dân phố Cao cho biết, làng nghề truyền thống nơi đây được hình thành từ thế kỷ XVIII.

Theo truyền tích còn lưu truyền, bà Đào Thị Khương - người con gái tài sắc của làng lấy chồng xa xứ đã học được nghề làm hương xạ. Khi trở về quê, bà truyền lại bí quyết cho dân làng, từ đó hình thành một làng nghề truyền thống vững vàng, bền bỉ qua nhiều thế hệ nối tiếp.

Trong các dòng hương truyền thống, hương xạ được xem là loại hương đặc biệt, có sự khác biệt rõ rệt so với hương thường về mùi thơm, nguyên liệu. Nếu hương thường có mùi dịu nhẹ thì hương xạ lại mang mùi thơm nồng, sâu, lưu hương lâu, tạo cảm giác trang nghiêm, linh thiêng.

Qua nhiều thăng trầm của lịch sử, đến nay người dân Tổ dân phố Cao vẫn gắn bó với nghề làm hương xạ với nguyên liệu đầu vào là các dược liệu quý từ thiên nhiên, không chỉ tạo mùi thơm dễ chịu mà còn có công dụng trong y học cổ truyền, tốt cho sức khỏe người sử dụng. Các loại hương truyền thống ở Sơn Nam được phối trộn công phu từ 36 đến 40 vị thuốc bắc.

Ông Khanh cho biết thêm, muốn làm nên những nén hương bảo đảm độ cháy, thơm, giữ màu không chỉ đòi hỏi nguyên liệu đạt chuẩn mà còn trải qua nhiều công đoạn công phu.

Tuy nhiên, công đoạn quan trọng nhất là cách pha chế nguyên liệu. Là nghề gia truyền nên mỗi dòng họ, mỗi gia đình ở Tổ dân phố Cao lại sở hữu một “bài thuốc” riêng với những bí kíp phối trộn thảo mộc khác biệt, dựa trên nhiều nguyên liệu quen thuộc… Chính sự khác biệt tinh tế ấy làm nên bản sắc phong phú cho hương xạ ở Tổ dân phố Cao.

Hiện nay, Tổ dân phố Cao có gần 100 hộ gắn bó với nghề làm hương, trong đó 83 hộ tham gia Hiệp hội làng nghề, tạo việc làm thường xuyên cho hàng trăm lao động địa phương với thu nhập bình quân từ 5 - 7 triệu đồng/người/tháng.

Đặc biệt, năm 2022, Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cấp Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu tập thể “Hương xạ thôn Cao” đã góp phần khẳng định giá trị, thương hiệu sản phẩm làng nghề truyền thống.

Phát triển bền vững làng nghề

Trước đây, hầu hết các công đoạn làm hương đều dựa vào đôi tay khéo léo của người thợ, từ xay nghiền nguyên liệu, se hương đến phơi hong đều làm thủ công, đòi hỏi nhiều thời gian và sức lao động. Tuy nhiên, để thích ứng với nhu cầu thị trường ngày càng lớn, nhiều cơ sở đã mạnh dạn đầu tư máy móc, khoa học kỹ thuật vào sản xuất.

Anh Nguyễn Như Thành, chủ cơ sở sản xuất Tâm Nguyên hương chia sẻ, là cơ sở gia truyền qua nhiều thế hệ, dù đổi mới phương thức sản xuất gia đình anh vẫn kiên định hai cốt lõi để phát triển thương hiệu.

Đó là bảo đảm nguyên liệu đầu vào để giữ vững chất lượng sản phẩm và áp dụng khoa học công nghệ vào sản xuất, tạo lợi thế cạnh tranh trên thị trường, tăng năng suất, đồng đều chất lượng.

Hiện, cơ sở sản xuất hương của gia đình anh Thành sử dụng máy xay nghiền nguyên liệu, máy làm hương tự động, máy làm hương vòng…, lao động thủ công ở những khâu quan trọng như phơi hương, đóng gói sản phẩm.

Trong bối cảnh nhiều làng nghề truyền thống đối mặt với nguy cơ mai một khi lớp trẻ không mấy mặn mà nối nghề thì ở Tổ dân phố Cao nghề làm hương vẫn giữ được sức hút riêng. Không ít thanh niên chọn ở lại quê hương tiếp tục gắn bó với nghề cha ông, vừa giữ truyền thống vừa tìm hướng đi mới.

Tranh thủ những ngày nắng ráo để phơi hương, chị Nguyễn Kim Ngân (chủ cơ sở sản xuất hương Kim Ngân) cho biết, chị là thế hệ thứ tư trong gia đình làm hương truyền thống.

Từ thuở nhỏ, chị đã quen với mùi thảo mộc, với những bó hương đỏ au phơi đầy sân. Lớn lên, nghề ngấm vào chị lúc nào không hay để rồi chị trở thành một người thợ lành nghề, tự tin xây dựng cơ sở riêng.

Theo chị Ngân, nghề làm hương ở Tổ dân phố Cao diễn ra quanh năm nhưng cao điểm tiêu thụ là Rằm tháng Bảy và Tết Nguyên đán. Riêng dịp Tết, mỗi ngày cơ sở của chị Ngân sản xuất tới 10 vạn nén hương, cung cấp cho các đại lý ở nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước. Thị trường mở rộng, sản lượng tăng, nhưng chị vẫn giữ nguyên tắc sản xuất sạch, an toàn và không chạy theo số lượng bằng mọi giá.

Còn theo anh Mai Văn Khải (Tổ dân phố Cao), năm nay giá nhiều loại nguyên liệu đầu vào tăng hơn so với mọi năm, song để giữ khách hàng và uy tín lâu dài, cơ sở của anh vẫn quyết định giữ ổn định giá bán. Hiện, cơ sở đang huy động tối đa nhân lực làm việc thường xuyên, từ 5-7 người, phục vụ cao điểm dịp Tết.

Theo Chủ tịch Hiệp hội làng nghề hương xạ Tổ dân phố Cao Nguyễn Như Khanh, để gìn giữ và lưu truyền nghề truyền thống 300 năm tuổi, thời gian qua, Hiệp hội đã phối hợp cùng chính quyền địa phương triển khai nhiều chương trình lồng ghép, trao truyền nghề cho thế hệ trẻ, vừa để tạo việc làm tại chỗ cho lao động địa phương, vừa phát huy giá trị truyền thống.

Đặc biệt, ngày nay với sự phát triển mạnh mẽ của các nền tảng mạng xã hội, bên cạnh kỹ thuật, bí quyết riêng được trao truyền, người trẻ đã tích cực tìm kiếm, học hỏi, áp dụng khoa học kỹ thuật để nâng cao năng suất, quảng bá thương hiệu và mở rộng thị trường, qua đó góp phần khẳng định giá trị sản phẩm hương xạ truyền thống.

Với người dân ở Tổ dân phố Cao, những nén hương được làm ra bên cạnh việc phục vụ đời sống tâm linh còn "gói ghém" ký ức, phong tục và hồn cốt làng quê bao đời.

Đặc biệt, khi ngày càng nhiều người trẻ lựa chọn gắn bó với nghề truyền thống, làng nghề có thêm động lực để thích ứng, phát triển bền vững trong nhịp sống mới./.