Giảm nghèo bền vững: Đưa sản phẩm bản địa vươn tới phân khúc giá trị cao
Ứng dụng khoa học công nghệ, xây dựng thương hiệu, khai thác giá trị văn hóa và tăng liên kết thị trường, là hướng đi quan trọng để người dân không chỉ thoát nghèo mà còn có cơ hội vươn lên làm giàu.
Tạo sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi không thể chỉ dừng ở hỗ trợ sản xuất, mà phải chuyển hóa lợi thế bản địa thành sản phẩm hàng hóa có giá trị gia tăng cao, có thị trường tiêu thụ ổn định.
Trao đổi với phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus xoay quanh nội dung trên, ông Nguyễn Minh Tiến - Giám đốc Trung tâm Xúc tiến thương mại Nông nghiệp (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho rằng trong bối cảnh hiện nay, ứng dụng khoa học công nghệ, xây dựng thương hiệu, khai thác giá trị văn hóa và tăng cường liên kết thị trường, chính là những hướng đi quan trọng để người dân không chỉ thoát nghèo mà còn có cơ hội vươn lên làm giàu.
Chuyển lợi thế bản địa thành sản phẩm giá trị
- Từ góc độ cơ quan xúc tiến thương mại nông nghiệp, ông đánh giá thế nào về khả năng đưa các sản phẩm, nông sản địa phương và sản phẩm OCOP ở vùng khó khăn tiếp cận những phân khúc thị trường có giá trị cao hơn?
Ông Nguyễn Minh Tiến: Mấu chốt của giảm nghèo bền vững không chỉ là giúp người dân thoát nghèo, mà còn tạo điều kiện để đồng bào phát triển, vươn lên làm giàu. Muốn vậy, phải chuyển những sản phẩm hình thành từ các dự án sinh kế thành hàng hóa có khả năng thương mại hóa.
Khi người dân bán được sản phẩm, có thu nhập ổn định thì các mô hình hỗ trợ mới thực sự phát huy tính bền vững.
Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, điều kiện địa lý chia cắt, quy mô sản xuất và sản lượng thường nhỏ. Vì vậy, không nên đặt trọng tâm vào sản xuất hàng hóa đại trà mà cần lựa chọn những sản phẩm đặc trưng, có giá trị cao, hướng tới nhóm khách hàng sẵn sàng chi trả cho sự khác biệt.
Theo tôi, có ba yếu tố quan trọng để thực hiện hướng đi này.
Thứ nhất là ứng dụng khoa học công nghệ để nâng cao giá trị sản phẩm. Chẳng hạn, với cây nghệ, nếu chỉ bán nghệ thô hoặc nghệ sấy lát thì giá trị kinh tế không cao. Nhưng khi đầu tư công nghệ chế biến thành bột nghệ, viên nghệ nano, giá trị sản phẩm có thể tăng lên nhiều lần.

Tôi lấy ví dụ như tại khu vực Na Rì (tỉnh Bắc Kạn trước đây, nay thuộc tỉnh Thái Nguyên), một số doanh nghiệp đã đầu tư máy móc, chế biến nghệ thành sản phẩm có giá trị cao hơn. Từ nguyên liệu nghệ có giá khoảng 25.000-30.000 đồng/kg, sản phẩm nano nghệ có thể được bán với giá 500.000-700.000 đồng; thậm chí 1,5-2 triệu đồng tùy loại sản phẩm.
Thứ hai là thay đổi cách định vị sản phẩm, hướng tới phân khúc quà tặng, quà biếu. Giá trị của sản phẩm quà tặng không chỉ nằm ở công dụng mà còn ở ý nghĩa văn hóa, tinh thần và câu chuyện phía sau nó. Muốn vậy, bao bì, mẫu mã phải được đầu tư tương xứng.
Thứ ba là nâng cao năng lực của người sản xuất, bảo đảm chất lượng ổn định và minh bạch nguồn gốc. Khách hàng cao cấp không chỉ quan tâm đến hình thức mà còn tìm hiểu kỹ về chất lượng, thành phần, quy trình sản xuất và xuất xứ. Do đó, cần hỗ trợ người dân thay đổi tư duy sản xuất, thực hiện kiểm định chất lượng, truy xuất nguồn gốc và xây dựng tiêu chuẩn rõ ràng.
Thực tế, những sản phẩm như nghệ ở Na Rì trước đây đã có khả năng xuất khẩu sang thị trường EU. Hay các sản phẩm từ lợn đen, bò H'Mông hoàn toàn có thể được định vị thành đặc sản có giá trị cao. Vấn đề là phải lựa chọn đúng hướng tiếp cận, đầu tư bài bản và xác định đúng phân khúc khách hàng.

Biến câu chuyện văn hóa thành giá trị kinh tế
- Nhiều sản phẩm ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi có câu chuyện riêng về nguồn gốc, nghề truyền thống, văn hóa cộng đồng. Vậy, làm sao để chuyển những giá trị bản địa đó thành lợi thế thương mại thực sự, thưa ông?
Ông Nguyễn Minh Tiến: Trước hết, phải thay đổi tư duy từ sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp, trong đó chú trọng tích hợp đa giá trị. Một sản phẩm không chỉ được đánh giá qua công dụng mà còn qua câu chuyện về nguồn gốc, cách thức sản xuất, tri thức bản địa và những giá trị văn hóa cộng đồng.
Chẳng hạn, với bò H'Mông, người tiêu dùng không chỉ mua thịt bò để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng mà còn quan tâm đến giống vật nuôi, phương thức chăn nuôi và truyền thống của cộng đồng người H'Mông. Chính những câu chuyện đó tạo cảm xúc, sự khác biệt và góp phần nâng cao giá trị sản phẩm.
Tương tự, tại tỉnh Tuyên Quang, những sản phẩm dệt từ sợi lanh của đồng bào dân tộc Mông không đơn thuần là hàng thủ công mỹ nghệ. Mỗi họa tiết, mỗi công đoạn se sợi, dệt vải đều phản ánh lịch sử, tập quán và quá trình gìn giữ bản sắc văn hóa của cộng đồng. Tôi đã từng chứng kiến hình ảnh những người phụ nữ cao tuổi vẫn miệt mài quay sợi, dệt vải đã trở thành câu chuyện hấp dẫn đối với du khách, đặc biệt là khách quốc tế.
Khi những giá trị văn hóa được kể một cách chân thực, có chiều sâu, sản phẩm sẽ có thêm giá trị gia tăng và khả năng tiếp cận những nhóm khách hàng khác biệt. Đây cũng là cơ sở để kết hợp phát triển sản phẩm OCOP với du lịch trải nghiệm. Người dân không chỉ bán nông sản, hàng thủ công mà còn có thể cung cấp dịch vụ trải nghiệm văn hóa, ẩm thực, nghề truyền thống và khám phá quy trình sản xuất.

Sau hơn 8 năm triển khai chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP), cả nước đã có trên 21.000 sản phẩm, trong đó khoảng 180 sản phẩm đạt 5 sao. Đáng chú ý, nhiều địa phương miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số như Lai Châu, Lâm Đồng,… đã có sản phẩm OCOP 4 sao, 5 sao. Điều đó cho thấy vùng khó khăn không thiếu tiềm năng phát triển hàng hóa có giá trị cao.
Đơn cử như càphê Arabica ở Sơn La. Dù quy mô sản xuất không lớn như những vùng trồng càphê Robusta tại Tây Nguyên, nhưng Arabica lại có hương vị đặc trưng, phù hợp với khách hàng cao cấp tại châu Âu và Mỹ. Nhờ ứng dụng công nghệ sơ chế, chế biến mới, chất lượng sản phẩm được nâng lên.
Các hợp tác xã cũng từng bước đưa câu chuyện về người trồng, quy trình chăm sóc và đặc trưng vùng nguyên liệu vào sản phẩm. Từ đó, sản phẩm không chỉ có giá trị về chất lượng mà còn mang bản sắc riêng, tạo sức hấp dẫn đối với người tiêu dùng.
Bên cạnh đó, nhiều không gian du lịch trải nghiệm đang mở ra cơ hội mới. Có thể kể đến trải nghiệm mùa lúa chín, khám phá vùng trồng mận, đào ở Sơn La hay tham quan những vườn sâm Ngọc Linh dưới tán rừng. Khi sản phẩm đặc sản được kết nối với du lịch, người dân có thêm nguồn thu từ bán hàng, dịch vụ lưu trú, ẩm thực và trải nghiệm văn hóa.
Tôi cho rằng những vùng trước đây được xem là khó khăn thực chất còn rất nhiều dư địa phát triển. Nếu biết khai thác đúng lợi thế, những giá trị bản địa hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực kinh tế quan trọng.

Liên kết thị trường, bảo đảm sinh kế lâu dài
- Từ góc độ xúc tiến thương mại, theo ông một hợp đồng tiêu thụ ổn định hay mạng lưới khách hàng lâu dài có ý nghĩa thế nào đối với sinh kế của các hộ sản xuất nhỏ? Đồng thời cần làm gì để các chủ thể OCOP, hợp tác xã không phụ thuộc vào những đợt hội chợ, quảng bá ngắn hạn?
Ông Nguyễn Minh Tiến: Để sinh kế thực sự bền vững, yếu tố quyết định là liên kết. Một sản phẩm có tiềm năng nhưng không duy trì được khách hàng, không có đầu ra ổn định thì rất khó giúp người dân phát triển lâu dài. Đặc biệt, với mô hình phát triển du lịch, cần có sự phối hợp giữa chủ thể sản xuất, cộng đồng, chính quyền địa phương, với các doanh nghiệp lữ hành...
Do vậy, với vai trò xúc tiến thương mại nông nghiệp, bên cạnh tổ chức hội chợ, triển lãm, chúng tôi còn triển khai các hội nghị kết nối cung cầu, hỗ trợ hợp tác xã tiếp cận hệ thống phân phối và doanh nghiệp có năng lực tiêu thụ.
Tuy nhiên, điều quan trọng nhất vẫn là bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các bên. Chuỗi liên kết phải mang lại lợi ích kinh tế tương xứng cho người sản xuất, chứ không thể chỉ tập trung vào lợi ích của doanh nghiệp. Cơ quan quản lý cần đồng hành, giám sát, hỗ trợ để các thỏa thuận được thực hiện thực chất.
Một hướng đi khác là mở rộng thương mại điện tử và các nền tảng mạng xã hội. Từ năm 2023, Trung tâm đã triển khai hợp tác với một số nền tảng, trong đó có TikTok Việt Nam, để hỗ trợ các chủ thể nông nghiệp tiếp cận phương thức bán hàng trực tuyến.
Nhưng bán hàng qua livestream không đơn giản chỉ là giới thiệu sản phẩm và chốt đơn. Phía sau đó phải có hệ thống đóng gói, vận chuyển, thanh toán và nguồn vốn lưu động. Chẳng hạn, một phiên livestream có thể bán được 500-700 đơn hàng, nhưng nếu nền tảng cần 3-4 tuần mới chuyển tiền về tài khoản thì người sản xuất lại thiếu vốn để mua nguyên liệu, duy trì đơn hàng tiếp theo.
Vì vậy, chúng tôi đang thúc đẩy sự phối hợp giữa nền tảng thương mại điện tử, ngân hàng và cơ quan quản lý nhà nước để hỗ trợ vốn dựa trên đơn hàng, giúp hợp tác xã duy trì hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Tôi vẫn thường nói vui rằng, sản phẩm OCOP đạt 4 sao, 5 sao là rất đáng ghi nhận, nhưng điều quan trọng hơn là phải đạt được những ngôi sao trong lòng người tiêu dùng. Sự hài lòng, tin tưởng và quay trở lại của khách hàng mới là thước đo thực chất cho sức sống của sản phẩm.

- Trong thời gian tới, Trung tâm sẽ tập trung vào những giải pháp nào để tăng cường kết nối các chủ thể OCOP với doanh nghiệp phân phối và thị trường?
Ông Nguyễn Minh Tiến: Chúng tôi xác định hai xu hướng lớn cần tập trung là chuyển đổi xanh và chuyển đổi số.
Trong đó, đối với chuyển đổi xanh, các sản phẩm cần gắn với quy trình sản xuất thân thiện môi trường, giảm phát thải và đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của thị trường. Đặc biệt, với các sản phẩm hướng tới xuất khẩu sang châu Âu, Mỹ, việc chứng minh được những nỗ lực giảm phát thải carbon sẽ góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và giá trị gia tăng.
Về chuyển đổi số, một nhiệm vụ quan trọng là xây dựng hệ thống dữ liệu đầy đủ, chính xác về vùng trồng, vùng nguyên liệu và vùng chăn nuôi. Việc cấp mã số, số hóa vùng sản xuất không chỉ phục vụ xuất khẩu mà còn giúp minh bạch hóa sản phẩm trên thị trường trong nước.
Khi dữ liệu được chuẩn hóa theo yêu cầu đúng, đủ, sạch, sống, cơ quan xúc tiến thương mại có thể dự báo nguồn cung, kết nối với nhu cầu thị trường và chủ động phân bổ sản phẩm vào các kênh tiêu thụ phù hợp như hệ thống phân phối, thương mại điện tử, chế biến hoặc xuất khẩu.
Chẳng hạn, với một vùng trồng lúa, nếu nắm được diện tích, thời điểm gieo trồng và tiến độ sinh trưởng, chúng ta có thể dự báo sản lượng trong từng thời điểm để kết nối với doanh nghiệp thu mua. Cách làm này cũng có thể áp dụng với các sản phẩm quy mô nhỏ như miến dong, nghệ, càphê.
Dữ liệu truy xuất nguồn gốc cũng cần đi sâu đến từng vùng trồng, thửa đất và quy trình sản xuất, thay vì chỉ dừng ở thông tin chung về địa phương. Khi người tiêu dùng quét mã QR có thể biết sản phẩm được trồng ở đâu, chăm sóc, thu hoạch và chế biến như thế nào. Từ đó, niềm tin sẽ được củng cố.
Cùng với đó, phải nâng cao năng lực kinh doanh và ứng dụng công nghệ số cho người dân, hợp tác xã. Khi đơn hàng trực tuyến tăng lên hàng trăm, thậm chí hàng nghìn đơn mỗi phiên, các chủ thể cần có khả năng quản lý đơn hàng, thanh toán, vận chuyển và tương tác với khách hàng chuyên nghiệp.
Thời gian tới, chúng tôi sẽ tiếp tục đẩy mạnh hoạt động xúc tiến thương mại trong nước và quốc tế, hỗ trợ các sản phẩm OCOP, đặc sản địa phương tham gia hội chợ, triển lãm ở các thị trường tiềm năng.
Chúng tôi cũng hướng tới ứng dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ quảng bá đa ngôn ngữ, giúp những câu chuyện về sản phẩm và văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số tiếp cận rộng rãi hơn với khách hàng quốc tế.
Khi chuyển đổi xanh, chuyển đổi số được triển khai đồng bộ với xây dựng thương hiệu, phát triển chuỗi liên kết và nâng cao năng lực người sản xuất, những sản phẩm đặc trưng của vùng khó khăn sẽ có thêm cơ hội vươn xa. Quan trọng hơn, người dân có thể chủ động tham gia thị trường, tạo thu nhập ổn định và từng bước làm giàu từ chính những lợi thế của quê hương mình.
Trân trọng cảm ơn ông!./.

