Khẳng định công nghệ số xóa nhòa khoảng cách địa lý trong chia sẻ tri thức nhưng các chuyên gia cho rằng vẫn còn nhiều người chưa có cơ hội tiếp cận, công bằng trong giáo dục là yêu cầu bức thiết.

Khoảng 450 đại biểu và 30 diễn giả quốc tế tham dự Hội thảo khoa học quốc tế OpenAP 2026 với chủ đề “Tương lai mở: Thúc đẩy giáo dục đại học công bằng và bao trùm tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương”, diễn ra ngày 23/10 tại Hà Nội.

Hội thảo do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội phối hợp với Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VASTI), Tạp chí Một Thế Giới và Câu lạc bộ Phần mềm Tự do Nguồn mở Việt Nam (VFOSSA) tổ chức.

Trong bối cảnh công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi sâu sắc hoạt động giảng dạy, học tập và nghiên cứu, mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục đại học chất lượng, công bằng và bao trùm trở thành yêu cầu quan trọng. Công bằng trong cơ hội tiếp cận giáo dục cũng là một trong những mục tiêu xuyên suốt được Bộ Chính trị đặt ra trong Nghị quyết 71 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

Hội thảo là diễn đàn để cộng đồng học thuật trong nước và quốc tế trao đổi kinh nghiệm, nhận diện xu hướng, thách thức và tìm kiếm giải pháp thúc đẩy giáo dục mở tại khu vực châu Á-Thái Bình Dương.

Phát biểu khai mạc hội thảo, Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, nhận định giáo dục đại học đang trải qua những chuyển đổi sâu sắc. Công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và các hình thức chia sẻ tri thức mới đang làm thay đổi cách các trường giảng dạy, học tập, nghiên cứu và hợp tác.

Tri thức ngày càng dễ tiếp cận khi sinh viên có thể học tập từ các nguồn tài liệu quốc tế, nhà nghiên cứu hợp tác xuyên biên giới, còn các trường đại học chia sẻ tài liệu và kinh nghiệm giáo dục trên phạm vi toàn cầu.

Tuy nhiên, theo Giáo sư Hoàng Anh Tuấn, công nghệ có thể giúp vượt qua các rào cản nhưng không thể tự bảo đảm sự công bằng. Việc cung cấp tài nguyên giáo dục mở chưa đủ, mà cần bảo đảm người học có kỹ năng và cơ hội sử dụng hiệu quả các nguồn học liệu, phát triển tư duy phản biện và sáng tạo tri thức mới. Trên thực tế, không phải sinh viên nào cũng có cơ hội bình đẳng trong tiếp cận công nghệ, học liệu chất lượng và các điều kiện phát triển kỹ năng cần thiết.

Nhấn mạnh giáo dục mở không chỉ là mở rộng khả năng tiếp cận tri thức mà còn là mở ra cơ hội cho con người, Giáo sư Hoàng Anh Tuấn cho rằng tương lai của giáo dục đại học không thể chỉ được đo bằng mức độ số hóa hay ứng dụng công nghệ tiên tiến. Giáo dục còn phải hướng tới công bằng, hòa nhập, tăng cường hợp tác và lấy con người làm trung tâm.

Theo ông, giáo dục không chỉ truyền đạt kiến thức, phát triển kỹ năng chuyên môn mà còn góp phần bồi dưỡng tư duy phản biện, khả năng sáng tạo, trách nhiệm đạo đức, sự thấu hiểu văn hóa và năng lực đóng góp cho xã hội. “Những giá trị này càng trở nên quan trọng trong thời đại trí tuệ nhân tạo”, Giáo sư Hoàng Anh Tuấn nói.

Giáo dục mở cần sự phối hợp của nhiều bên

Cùng đề cập đến yêu cầu bảo đảm công bằng trong tiếp cận tri thức, ông Huỳnh Thành Đạt, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, cho rằng sự lan tỏa nhanh chóng của tri thức và công nghệ trong kỷ nguyên mới cũng đặt ra những thách thức lớn, như khoảng cách giàu nghèo, bất bình đẳng trong cơ hội tiếp cận tri thức và nguy cơ gia tăng khoảng cách số trong giáo dục. Khu vực châu Á-Thái Bình Dương, dù là đầu tàu tăng trưởng kinh tế của thế giới, cũng không nằm ngoài những thách thức này.

Theo ông Huỳnh Thành Đạt, “tương lai mở” không đơn thuần là khẩu hiệu hay xu hướng học thuật, mà là cam kết chiến lược hướng tới một nền giáo dục không rào cản. Trong đó, tài nguyên tri thức được chia sẻ tự do, công nghệ tiên tiến như AI và giáo dục số được phát huy để thu hẹp khoảng cách tiếp cận, thay vì làm gia tăng bất bình đẳng.

Một nền giáo dục đại học thực sự mở phải bảo đảm công bằng về cơ hội tiếp cận và thành công, không phân biệt hoàn cảnh kinh tế, giới tính hay địa lý; đồng thời xây dựng môi trường học thuật tôn trọng sự đa dạng, tạo điều kiện để mọi người phát triển bản thân và đóng góp cho xã hội.

Thực tiễn đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết: làm thế nào để sinh viên ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số tiếp cận nguồn tài nguyên học thuật chất lượng; làm thế nào để chi phí giáo dục không trở thành rào cản đối với người học; và làm thế nào để công nghệ số vừa nâng cao chất lượng đào tạo, vừa bảo đảm tính nhân văn và cơ hội cho các nhóm yếu thế.

Theo ông, giải quyết những vấn đề này cần sự phối hợp giữa Nhà nước, các cơ sở giáo dục, tổ chức xã hội, cộng đồng doanh nghiệp và các đối tác quốc tế.

Đây cũng là định hướng của OpenAP 2026, hướng tới việc phát huy vai trò của công nghệ và tri thức để mở rộng cơ hội học tập cho nhiều nhóm đối tượng, thay vì tạo ra những khoảng cách mới.

Kết nối nghiên cứu với thực tiễn giáo dục mở

Chương trình hội thảo tập trung vào sáu nhóm chủ đề: tài nguyên giáo dục mở và phát triển học liệu; sư phạm mở, giảng dạy, học tập và đánh giá; công bằng, hòa nhập và khả năng tiếp cận giáo dục; chính sách, lãnh đạo và đổi mới tổ chức; đổi mới kỹ thuật số và trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm; học thuật mở và hợp tác quốc tế.

Các chủ đề tạo điều kiện để đại biểu kết nối nghiên cứu với thực tiễn, chia sẻ kinh nghiệm từ nhiều hệ thống giáo dục và đề xuất giải pháp phù hợp với đặc điểm của từng quốc gia.

Theo Tiến sỹ Trần Văn Tùng, Chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam, sự liên kết giữa các trường đại học, viện nghiên cứu, tổ chức thông tin - thư viện, doanh nghiệp và đối tác quốc tế là yêu cầu tất yếu để xây dựng hệ sinh thái tri thức mở. Điều này đòi hỏi phát triển năng lực thông tin, năng lực số, năng lực AI, đồng thời thúc đẩy ứng dụng công nghệ có trách nhiệm, hiệu quả và hướng tới lợi ích chung.

Đối với Việt Nam, phát triển giáo dục mở và chia sẻ tri thức gắn với các định hướng về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Tăng cường kết nối giữa các trường đại học, viện nghiên cứu và tổ chức khoa học, công nghệ được kỳ vọng góp phần thúc đẩy nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực hội nhập quốc tế.

Bên cạnh các phiên tham luận chuyên môn, hội thảo tổ chức các phiên thảo luận song song về tài nguyên giáo dục mở, phương pháp sư phạm mở, tiếp cận tri thức, hạ tầng hỗ trợ, AI có trách nhiệm, chính sách và quản trị. Đây là dịp để các nhà khoa học, nhà quản lý và những người trực tiếp tham gia hoạt động giáo dục trao đổi kết quả nghiên cứu, chia sẻ kinh nghiệm và đề xuất giải pháp thực tiễn.

Thông qua hội thảo, các cơ sở giáo dục đại học có cơ hội tham khảo kinh nghiệm quốc tế, tăng cường mạng lưới học thuật và tìm kiếm hướng hợp tác trong phát triển học liệu mở, đổi mới phương pháp giảng dạy, ứng dụng AI và mở rộng khả năng tiếp cận giáo dục đại học.

Ban tổ chức kỳ vọng OpenAP 2026 sẽ góp phần lan tỏa nhận thức về vai trò của giáo dục mở, khuyến khích chia sẻ tri thức, thúc đẩy hợp tác lâu dài và tìm kiếm giải pháp giúp người học tiếp cận nền giáo dục đại học chất lượng, công bằng và bao trùm tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương./.