EUDR: Động lực để hàng Việt chuyển đổi chuỗi cung ứng, nâng sức cạnh tranh

Quy định chống phá rừng của EU đặt ra thách thức về dữ liệu và truy xuất nguồn gốc nhưng cũng tạo động lực để hàng Việt tổ chức sản xuất bền vững, nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) không chỉ đặt ra bài toán khắt khe về truy xuất nguồn gốc, mà còn là "cú hích" buộc các ngành hàng nông, lâm sản Việt Nam phải số hóa dữ liệu, chuyển đổi mô hình sản xuất để giữ vững thị phần và nâng tầm thương hiệu trên toàn cầu.

Đây là nhận định được đưa ra tại tọa đàm “EUDR bước vào giai đoạn thực thi: Từ truy xuất nguồn gốc đến quản trị dữ liệu chuỗi cung ứng cho hàng Việt Nam” do Tạp chí Công Thương tổ chức ngày 20/11 tại Hà Nội.

Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu tác động đến nhiều ngành hàng xuất khẩu quan trọng của Việt Nam như càphê, gỗ và sản phẩm gỗ, cao su. Quy định không chỉ yêu cầu chứng minh nguồn gốc sản phẩm mà còn đặt ra yêu cầu truy xuất đến vùng sản xuất, dữ liệu định vị địa lý, tính hợp pháp của quá trình sản xuất và thẩm định thông tin trong chuỗi cung ứng.

Không chỉ là yêu cầu của riêng EU

Ông Ngô Chung Khanh, Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công Thương) cho rằng không nên nhìn EUDR đơn thuần như một quy định nhập khẩu của EU. Yêu cầu về môi trường và phát triển bền vững đang ngày càng phổ biến tại nhiều thị trường.

Theo ông Khanh, một sản phẩm có giá cạnh tranh hoặc chất lượng tốt không còn là đủ; các thị trường còn quan tâm đến cách thức sản phẩm được tạo ra. EUDR vì vậy vừa là tiêu chuẩn môi trường, điều kiện tiếp cận thị trường, vừa thể hiện xu hướng quản trị thương mại mới.

Nếu không đáp ứng được yêu cầu, hàng hóa sẽ gặp khó khi vào EU. Về lâu dài, doanh nghiệp cũng có thể đối mặt với các chính sách tương tự tại những thị trường khác. Ngược lại, việc chủ động điều chỉnh quy trình, tổ chức lại sản xuất và chú trọng truy xuất nguồn gốc có thể tạo lợi thế cạnh tranh.

Đại diện Bộ Công Thương đề xuất doanh nghiệp hướng tới quy trình sản xuất đáp ứng tiêu chuẩn cao, thay vì xây dựng nhiều hệ thống riêng cho từng thị trường; đầu tư hệ thống truy xuất thực chất với dữ liệu đáng tin cậy, cập nhật kịp thời; đồng thời gắn truy xuất nguồn gốc với xây dựng thương hiệu.

Ông Ngô Chung Khanh, Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên cho rằng việc chủ động điều chỉnh quy trình, tổ chức lại sản xuất và chú trọng truy xuất nguồn gốc có thể tạo lợi thế cạnh tranh. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Theo ông Khanh, nếu thông tin truy xuất bị phát hiện không chính xác, ảnh hưởng có thể lan từ uy tín sản phẩm đến ngành hàng và quốc gia. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là đáp ứng EUDR mà còn hình thành tư duy kinh doanh bền vững và xây dựng thương hiệu.

Dữ liệu đã có nền tảng nhưng còn phân tán

Bà Nguyễn Thị Hoài, đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết sau khi EUDR được ban hành, Bộ đã xây dựng kế hoạch hành động, phân công các đơn vị phụ trách từng ngành hàng và phối hợp với địa phương hỗ trợ thực hiện.

Nền tảng cơ sở dữ liệu EUDR và truy xuất nguồn gốc hiện cơ bản hoàn thành, đã được đánh giá an toàn thông tin và kiểm thử. Các đơn vị đang thực hiện những bước tiếp theo để công bố vận hành chính thức.

Ngày 20/10/2026, Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm công bố bản đồ ranh giới rừng năm 2020 phiên bản 1 và nền tảng WebGIS, giúp doanh nghiệp, người dân và địa phương đối chiếu vùng sản xuất với đất rừng.

Theo số liệu tổng hợp từ địa phương, đến cuối tháng 10/2026, khoảng 400.000 ha càphê đã có cơ sở dữ liệu gắn tọa độ địa lý, chiếm trên 50% diện tích càphê cả nước. Với cao su, hơn 300.000 ha cao su đại điền của Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam và các doanh nghiệp lớn đã có dữ liệu, tọa độ địa lý; phần lớn gắn với các chứng nhận doanh nghiệp đã thực hiện.

Tuy nhiên, bà Hoài cho biết vẫn còn nhiều khoảng trống. Một số diện tích càphê đã canh tác ổn định trước ngày 31/12/2020 nhưng thiếu giấy tờ chứng minh tính hợp pháp. Có trường hợp đất từng thuộc quy hoạch rừng, sau đó được đưa ra khỏi quy hoạch nhưng hồ sơ chưa được chỉnh lý đồng bộ.

Dữ liệu do địa phương và doanh nghiệp thu thập còn phân tán, chưa thống nhất về cấu trúc và trường thông tin. Việc liên thông dữ liệu giữa đất đai, lâm nghiệp và trồng trọt còn hạn chế; một số vấn đề về kỹ thuật và tiêu chí bản đồ nền cũng chưa được thống nhất hoàn toàn với phía EU.

Trong khi đó, nông hộ, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ còn thiếu nhân lực, kỹ thuật thu thập tọa độ, quản lý dữ liệu không gian và hồ sơ truy xuất nguồn gốc.

Theo bà Hoài, có dữ liệu vùng trồng mới chỉ là bước đầu. Việc tiếp theo là xác minh, làm sạch, đồng bộ dữ liệu và kết nối với hệ thống truy xuất của từng chuỗi ngành hàng.

Đến cuối tháng 10/2026, khoảng 400.000 ha càphê đã có cơ sở dữ liệu gắn tọa độ địa lý. (Ảnh: Quang Quyết/TTXVN)

Doanh nghiệp cần kiểm tra vùng nguyên liệu trên WebGIS, khoanh vùng rủi ro và phối hợp với cơ quan chuyên môn, địa phương để xác minh. Bà Hoài lưu ý cảnh báo chồng lấn trên bản đồ không đồng nghĩa với kết luận vi phạm; việc xác định cần dựa thêm vào hồ sơ nguồn gốc đất và tình trạng sản xuất thực tế.

Hỗ trợ nông hộ, tăng truy xuất ngành gỗ

Với đặc thù sản xuất nông nghiệp Việt Nam, nông hộ nhỏ lẻ là lực lượng cung ứng nguyên liệu quan trọng, đặc biệt đối với ngành càphê. Theo bà Hoài, hỗ trợ nông hộ, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ là trọng tâm để người sản xuất không bị bỏ lại phía sau hoặc bị loại khỏi chuỗi cung ứng.

Trước mắt, ngành nông nghiệp tập trung đưa hệ thống dữ liệu EUDR vào vận hành; hỗ trợ đánh giá rủi ro vùng trồng càphê, cao su và bổ sung tọa độ, hồ sơ, nhất là với cao su tiểu điền và khu vực còn vướng mắc về đất đai, ranh giới rừng.

Cơ quan chức năng cũng tiếp tục hoàn thiện hướng dẫn tuân thủ cho ngành càphê; trao đổi với phía EU về khó khăn liên quan đến đặc thù sản xuất nhỏ lẻ và đề nghị xem xét công nhận cơ sở dữ liệu của Việt Nam.

Về lâu dài, bà Hoài cho rằng cần gắn quản lý vùng nguyên liệu với bảo vệ rừng và tổ chức sản xuất bền vững. Dữ liệu phải được cập nhật thường xuyên, dòng hàng được giám sát qua các khâu giao dịch; liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và người trồng cần rõ trách nhiệm, hài hòa lợi ích.

Ở ngành gỗ, ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, cho biết kim ngạch xuất khẩu gỗ và lâm sản ngoài gỗ năm 2026 dự báo đạt trên 19 tỷ USD. Dù EU không phải thị trường lớn nhất, khả năng đáp ứng yêu cầu tại đây có ý nghĩa quan trọng đối với việc tiếp cận các thị trường khác.

Ngành gỗ đã có nền tảng từ nỗ lực quản lý rừng bền vững, mở rộng diện tích được cấp chứng chỉ FSC, PEFC và hệ thống chứng chỉ rừng Việt Nam VFCS được PEFC công nhận.

Tuy nhiên, theo ông Hoài, EUDR đòi hỏi bằng chứng điện tử có độ tin cậy cao, cho phép truy xuất đến từng lô rừng trồng, thời điểm khai thác và hành trình của gỗ trước khi đến doanh nghiệp xuất khẩu.

Với các ngành hàng, bài toán không chỉ là đáp ứng một quy định trước mắt mà còn xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch, có dữ liệu đáng tin cậy. Đây là nền tảng để hàng Việt củng cố thương hiệu và sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế./.

(Vietnam+)