Từ những sản phẩm truyền thống gắn với đời sống đồng bào vùng cao, nhiều nông sản, đặc sản đang từng bước được chuẩn hóa chất lượng, mẫu mã, truy xuất nguồn gốc để tiếp cận các thị trường quốc tế.

Hành trình đưa miến dong Tài Hoan từ bản làng Thái Nguyên sang tận trời Âu hay càphê Gia Lai xuất hiện tại hội chợ Milan cho thấy đặc sản vùng cao Việt Nam hoàn toàn có thể chinh phục thị trường quốc tế, nhưng con đường đó đòi hỏi nhiều hơn là một sản phẩm ngon.

Đó là thông điệp nổi bật tại tọa đàm "Đưa đặc sản vùng cao vươn ra thế giới-Từ lợi thế bản địa đến thương hiệu quốc tế" do Tạp chí Công Thương tổ chức ngày 14/9.

OCOP - Nền tảng để sản phẩm truyền thống bước ra thế giới

Câu chuyện của Hợp tác xã Miến dong Tài Hoan (xã Côn Minh, Thái Nguyên) là một minh chứng rõ nét cho hành trình vươn ra biển lớn của một sản phẩm truyền thống. Theo bà Trần Minh Anh, đại diện Hợp tác xã, miến dong vốn gắn liền với cây dong riềng và đời sống đồng bào địa phương. Bước ngoặt đến khi sản phẩm được Sở Công Thương hỗ trợ đưa sang Cộng hòa Séc trưng bày, giới thiệu. Từ lô hàng 5,3 tấn đầu tiên xuất sang Séc, đến nay hợp tác xã đã xuất khẩu hơn 40 tấn miến dong sang các thị trường khó tính như Mỹ, Australia, Hàn Quốc.

Tuy nhiên, hành trình này không hề dễ dàng. Bà Minh Anh chia sẻ: "Chúng tôi phải mất hơn một năm để gửi mẫu kiểm nghiệm, kiểm tra dư lượng, hoàn thiện bao bì, nhãn mác và các thủ tục xuất nhập khẩu. Khó khăn lớn nhất là một sản phẩm truyền thống phải đáp ứng đồng thời yêu cầu rất cao về chất lượng, an toàn, truy xuất nguồn gốc của thị trường quốc tế."

Thành công của Miến dong Tài Hoan đến từ việc biến chất lượng truyền thống thành một quy trình sản xuất có thể kiểm soát và chứng minh được. Việc đạt chứng nhận OCOP 5 sao quốc gia (năm 2021, công nhận lại năm 2024) cùng các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm đã trở thành "tấm hộ chiếu" quan trọng giúp sản phẩm tạo niềm tin với đối tác quốc tế.

Nhìn nhận về tiềm năng của đặc sản vùng cao, ông Tô Hoài Nam, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam khẳng định sản vật vùng cao của Việt Nam có sự khác biệt lớn so với thế giới nhờ điều kiện tự nhiên, giống, phương thức gieo trồng và đặc biệt là những câu chuyện về văn hóa cộng đồng, lịch sử nguồn gốc. Đây là xu hướng đang được quốc tế rất quan tâm.

Tuy nhiên, ông Nam cũng chỉ ra một thực tế: "Doanh nghiệp Việt Nam đã sẵn sàng về mặt sản phẩm, nhưng chưa thực sự sẵn sàng về năng lực cho xuất khẩu. Để tạo thành một thị trường bền vững, ngoài yếu tố văn hóa, chúng ta cần phải đảm bảo chất lượng sản xuất tốt, quy trình chuẩn và khả năng truy xuất nguồn gốc rõ ràng."

Từ thực tiễn địa phương, bà Nguyễn Thị Bích Thu, Giám đốc Trung tâm Khuyến công và Xúc tiến thương mại tỉnh Gia Lai, Sở Công Thương tỉnh Gia Lai thẳng thắn thừa nhận dù Sở Công Thương đã triển khai nhiều chương trình quảng bá sản phẩm vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nhưng để xuất khẩu trực tiếp thì phần lớn sản phẩm của bà con vẫn chưa đạt yêu cầu.

Hiện nay, vùng nguyên liệu của đồng bào chủ yếu đóng vai trò đầu vào cho doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu, với các mặt hàng như càphê, hồ tiêu, mắc ca, hạt điều và thảo dược. Điển hình là càphê Gia Lai, đã được các doanh nghiệp chế biến thành càphê đặc sản và xuất khẩu sang các thị trường khó tính như châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc.

Bà Thu nhấn mạnh tiềm năng lớn của vùng nguyên liệu Gia Lai, đặc biệt phù hợp để phát triển theo quy chuẩn organic - xu hướng mà các thị trường cao cấp đang ưa chuộng.

Thời gian tới, Sở Công Thương Gia Lai sẽ đẩy mạnh hỗ trợ đồng bào tiếp cận kinh tế số và thương mại điện tử, khuyến khích bà con mạnh dạn kinh doanh, phát triển giống cây và đẩy mạnh chế biến sâu. Địa phương cũng hướng tới nâng hạng các sản phẩm OCOP 3 sao lên 4 sao, 5 sao, đồng thời hướng dẫn bà con tiếp cận các chương trình hỗ trợ của Bộ Công Thương thông qua Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công, cũng như các mô hình quảng bá trên nền tảng số.

Xuất khẩu sản phẩm gắn với xuất khẩu văn hóa

Nhằm giải quyết những điểm nghẽn trên, các cơ quan quản lý đang chuyển hướng mạnh mẽ trong công tác xúc tiến thương mại. Ông Nguyễn Minh Tiến, Giám đốc Trung tâm Xúc tiến thương mại Nông nghiệp (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết các chính sách hỗ trợ như chương trình OCOP hay sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu đã giúp chuẩn hóa chất lượng, mẫu mã bao bì cho nhiều sản phẩm truyền thống.

Năm 2024, lần đầu tiên Bộ Nông nghiệp và Môi trường mở “Không gian OCOP Việt Nam” tại Hội chợ bán lẻ và thủ công mỹ nghệ tại Milan (Italy). Những sản phẩm quy mô nhỏ đạt OCOP 3, 4, 5 sao như càphê hữu cơ Gia Lai, trà shan tuyết, trái cây... đã nhận được tín hiệu rất đáng mừng từ người tiêu dùng quốc tế. Chương trình này sẽ tiếp tục được triển khai trong năm 2025 và 2026.

Một bước tiến quan trọng trong chiến lược xúc tiến thương mại quốc tế là ngày 6/4/2026, Thủ tướng Chính phủ ký ban hành Quyết định số 626/QĐ-TTg, phê duyệt Chương trình "Vươn ra thị trường quốc tế giai đoạn 2026-2030," gọi tắt là GoGlobal.

Ông Nguyễn Minh Tiến phân tích sự khác biệt căn bản của chương trình này so với cách làm trước đây. Nếu trước đây xúc tiến thương mại chủ yếu là tham gia hội chợ, triển lãm hoặc kết nối cung cầu một cách đơn lẻ, thì GoGlobal xây dựng một hệ sinh thái hỗ trợ bài bản, tập trung theo nhóm sản phẩm, theo địa phương và theo ngành hàng.

Ông Tiến cũng thẳng thắn nhìn nhận khoảng cách so với các nước: "Khi so sánh với các nước khác, thậm chí là quy mô nông nghiệp và xuất khẩu họ không bằng mình, nhưng họ tổ chức rất bài bản. Trong không gian đó họ tổ chức trình diễn, biểu diễn văn hóa, còn chúng ta mới chỉ dừng lại ở việc các doanh nghiệp đến trưng bày sản phẩm."

Với GoGlobal, hoạt động xúc tiến không còn chỉ là giới thiệu và bán hàng, mà kết hợp trình diễn, biểu diễn văn hóa, kể câu chuyện về nguồn gốc và giá trị bản địa của sản phẩm. "Chúng tôi mong muốn qua việc đưa những sản phẩm đặc sản vươn tầm thế giới có thể khẳng định văn hóa, tầm vóc và vị thế của đất nước Việt Nam, chứ không chỉ thuần túy về mặt phát triển kinh tế," ông Tiến nhấn mạnh.

Về mục tiêu kinh tế, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản năm 2025 đạt 72 tỷ USD, dự kiến năm 2026 có thể đạt 76 tỷ USD và tiến tới 100 tỷ USD. Song điều quan trọng hơn, theo ông Tiến là khẳng định được rằng người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, vùng sâu, vùng xa hoàn toàn có thể sống tốt bằng chính những sản phẩm đặc sản của mình.

Khi hệ sinh thái chính sách từ OCOP, sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu đến GoGlobal được kết nối đồng bộ, cùng với nỗ lực của địa phương, doanh nghiệp và chính những người nông dân vùng cao, đặc sản Việt Nam không chỉ có cơ hội bước ra thị trường quốc tế, mà còn mang theo cả câu chuyện văn hóa, sinh kế và khát vọng phát triển của đồng bào dân tộc thiểu số nơi vùng sâu, vùng xa./.